Təkamül indiki mərhələsində bizdən necə olmağımızı istəyir?

Emosional İntellekt
Photo

Meymundan insana və sonrası

Henrik Şonberq növbəti mərhələnin özümüzlə barışmaq olduğunu iddia edir.

İnsanın meymuna güldüyü kimi, üstinsan da insana gülür.” Bəşəriyyəti insan olmanın yeni və daha yaxşı üsuluna inandırmaq üçün dağlardan enən Zərdüşt belə deyir Fridrix Nitşenin eyni adlı məşhur əsərində.

Zərdüşt haqlı idi.

Məsələyə koqnitiv təkamül tərəfindən baxsaq, Nitşenin “Ubermensch” və ya “Üstinsan” ideyası sadəcə utopik bir ideologiya deyil. Balaca tüklü məməli olaraq düşüncəsiz bir varoluşdan düşünə bilən “Homo sapiens”ə doğru təkamül etmişik. Ətrafımızdakı dünyada öz yerimizi anlamaq bacarığımız davamlı olaraq inkişaf edib. Təkamül hekayəsinin bununla bitəcəyini düşünmək isə, sadəcə, özümüzü həddindən artıq dəyərləndirmə meylindən doğur. Hegel də beləcə tarixin sonunu elan etmişdi. Lakin əgər tam potensialımıza hələ çatmamışıqsa, şüurumuzun inkişafının növbəti mərhələsi nə olacaq?

Cavab yəqin bu ola bilər ki, həyat öncə heyvanların emosional həyatı vasitəsilə özünü hiss etməklə başlayır, sonra öz mövcudluğunu fikirləşmək və dərk etmək gücünü qazanır. Sonda isə mövcudluq faktının özü ilə barışacaq.

Biz insanlar bu məsələdə hələ tamamlanmamışıq. Biz hələ də “bura bizim aid olduğumuz yerdir” ideyası ilə özümüzü tam barışdırmamışıq. Biz Nitşenin dünyada özünü yüz faiz öz evində hiss edən Zərdüştü kimi yaşamırıq. Əksinə, biz özümüzü uzaqdakı cənnətdə və ya daha parlaq günlərdə xəyal edirik və zehni ehtiyatlarımızın çox hissəsini öz həyatlarımıza və ya digərlərin həyatlarına görə məyus olmağa həsr edirik. Pis vərdişlərlə, təxirə salmalarla davamlı olaraq öz maraqlarımızın əleyhinə davranırıq və dünyanın bizim önümüzə sərdiyi imkanlardan tam yararlanmırıq. Bütün bunlar onu göstərir ki, biz hələ də həyatı kifayət qədər qucaqlamamışıq və həyatın özünə kifayət qədər öyrəşməmişik. Görünür, hələ də qismən heyvan əcdadlarımızın anlaqsız yuxuyabənzər varoluşlarında yaşayırıq. Öz vəziyyətimizi və onun mənalarını tam anlaya və ona uyğun davrana bilmirik.

Meymundan insana - Darvin dünyanı necə dəyişdi?

İtirənə qədər nəyə sahib olduğunu anlamırsan

Ölümlə yaxından üzləşən və nəticə olaraq həyatı öz anlamı ilə qəbul etmə bacarığına yiyələnən kiçik bir insan qrupuna diqqət etdiyimiz zaman daxilən həyatı tam qəbul etmə çatışmazlığımız daha aydın özünü biruzə verir. Məsələn, ürək tutmalarından əziyyət çəkən və açıq-aşkar ölümün qapısından geri dönən insanları götürək. Bu təcrübə həmin insanlarda dərin bir dəyişikliyi tətikləyir və onların həyat haqqındakı baxışlarını daha şəffaf edir.

“Eksperimental varoluşsal psixologiyaya dair məlumat kitabı” (Qrinberq, Kuul və Pisçinski, 2004) da daxil olmaqla, ölümlə üzləşib sağ qalan insanların psixoloji inkişafı fenomenini araşdıran çoxsaylı mənbələrə əsasən, bu təcrübə insanı öz ölümlülüyünün kəskin olaraq fərqinə varmasına səbəb olur. Ölümlə yaxın təmas bəzən həmin insanların ölümdən sonrakı həyatı da təcrübədən keçirdiklərinə dair mübahisəli iddiaları da özü ilə bərabər gətirir, lakin bu, “ölümü yaxından hiss etmə” adlı başqa bir fenomendir. Burada müzakirə etmək istədiyimiz şey, ölümlə yaxından toqquşmamızın bizim dünyagörüşümüzü dərindən dəyişə biləcəyinin məntiqi olaraq anlaşılabilən formalarıdır. Bu cür toqquşmalar insanları həyatın limitlərini və onun kövrək təbiətini qəbul etməyə vadar edə bilər. Bu insanlar çox vaxt iztirabın heç də fundamental olaraq pis bir şey olmadığını, gözəl həyatı mümkün edən amillərin bir parçası olduğunu da anlayırlar. Daha az maddiyyatçı olmağa başlayırlar, özlərini insanlara və təbiətə daha yaxından bağlı hiss edirlər. İndi daha dəyərli olduğu üçün zamanlarını artıq boş yerə xərcləmirlər. Əvəzində, daha yaxşı yaşam üçün mövcud olan imkanlardan faydalanırlar. Digərlərinin onlar haqqında düşüncələri ilə özlərini məhdudlaşdırmırlar, əvəzində öz dəyərlərinə və daha altruistik hədəflərə uyğun qətiyyətlə yaşayırlar. Başqa sözlə, insan varlığı təbiətən anlaqlıdır, özünü dərk edəndir, lakin insanın ölümlü olduğunu anlaması onu həyat-anlaqlı edir, həyatı həqiqətən dərk etməyə başlayır.

Haydegger və autentik yaşam

Çox maraqlıdır ki, iyirminci əsrin ən önəmli filosoflarından biri olan Martin Haydegger (1889-1976) ölümlə yaxından təmasın dərin şəxsi transformasiyaya səbəb olduğunu təxminən yarım əsr öncə nəzəri olaraq izah etmişdi. Haydeggerin fikrincə, öz ölümlülüyümüzün nəticələrini tam anlamaq üçün ölümlə təmasa ehtiyac var. Ölmək təcrübəsi həmin zaman çox da araşdırılmamışdı, sadəcə, Lev Tolstoyun ölüm yatağında olan insanın düşüncələri barədə yazdığı “İvan İliçin ölümü” (1886) əsəri kimi bədii nümunələr vardı. Haydegger öz böyük əsəri “Varlıq və Zaman” (1927) kitabındakı bir qeyddə Tolstoyun bu əsərinə istinad edir. O, insanların özlərini necə reallaşdırmalı olduqları haqqında müstəqil bir nəzəriyyə irəli sürürdü – daha sonra bu nəzəriyyə ölümlə yaxından üzləşmiş insanların şahidliyi ilə empirik olaraq təsdiqləndi. Haydegger həyatı autentik yaşamalı olduğumuzu düşünürdü, bunun üçünsə insan ölümün ona hər an gizlincə yaxınlaşa biləcəyi faktı ilə üzləşməlidir. O izah edirdi ki, mövcudluğumuzun hər an kəsilə biləcəyini anladığımız zaman varoluşumuza dair fərqindəliyimiz daha da genişlənir. Gündəlik həyatımızda öz ölümlülüyümüzü nəzərdən qaçırmağa meylliyik, əvəzində isə öz şəxsi mənlərimizi unutmaq üçün digərləri kimi, “başqalarının-dünyası”nda yaşayırıq, beləcə, bizi qarşıda gözləyən ölümümüzün qorxusunu yüngülləşdirməyə çalışırıq. Bulanıq yoxluğumuzla üzləşməklə həyat “başqalarının həmişə-dəyişkən dünyası”na əsasən hər gün yenidən şərh edilməyə ehtiyacı olmayan sabit, qəti bir nəsnəyə çevrilir. Ölüm mövcudluğumuzu “bütün”ləşdirir və sonra da üzərimizə məxsusi kimlik və ya həyat hekayəsini proyeksiya edir.

Atam Karl Saqandan ölüm və ölümsüzlük haqqında dərslər

Öz kimliyimizi heç vaxt tam olaraq bilə bilməsək də, həyatımızı yaşamağın müəyyən uğurlu yollarını tam əldə edə bilmə potensialına malik olduğumuzu anlaya bilərik, bəlkə də. Əlbəttə, öldüyümüz zaman sağ ikən özümüzü hansı şəxs kimi realizə etdiyimizin bizimçün bir anlamı olmaya bilər. Lakin hətta sağ ikən bizim bu və ya digər şəxs olduğumuzu söyləyə bilməyimiz üçün əvvəlcə kim olmaq istədiyimiz barədə qərar verəcək baxışlarımız olmalıdır. Ölümümüz kimliyimizin bütünlüyünü ifşa edəcəyinə görə, ölümümüz haqqında düşüncələr də həyatımızda əbədi-bələdçi təsirinə malik olmalıdır. Başdaşınıza nələrin həkk edilməsini istəyirsiniz?

Ölümlə yaxın təması olmuş insanlar həyatın kövrək təbiətinin daha səmimi fərqində olmağa başlayırlar və bunu varoluşun təməl özəlliyi kimi qəbul edirlər. Bu cür yanaşma onların həyatın trendlər, dəblər və digərlərinin fikirləri tərəfindən diktə olunduğu gündəlik konformist “başqalarının-dünyası”nda itib yox olmaqdan qurtula bilmələrinə yardım edir. Ölüm qorxusuna qalib gəlməklə bu insanlar həyatlarının bir gün bitəcəyi faktı ilə rahat barışa bilirlər. Ölümün onların həyatları boyunca necə insan olduqlarını ifşa edəcəyinin kəskin fərqində olmaq – məsələn, həyatı tam yaşayıblarmı, yaxud həyat tərəfindən onlara verilən fürsətlərdən istifadə ediblərmi – onları sonlu həyatlarının məsuliyyətini öz üzərlərinə götürmələrinə səbəb olur. Bu, həyatı müstəqil, qətiyyətli və autentik, aydınlıq və məna içərisində, həyatın limitlərini qəbul edərək və beləcə, onun imkanlarını anlayaraq yaşamanın müjdəçisidir. Belə insanlar “başqalarının-dünyası”nda öz şərtlərinə uyğun məskunlaşırlar, bu şərtləri gizlətmirlər. Buna görə də, onlar digərlərinin qayğısını daha entuziazmla çəkə bilirlər, indi onlar üçün önəmli olan başqalarının gözündə anbaan necə göründükləri deyil, öz şəxsi dəyərlərini bizim kollektiv dünyamıza rəğmən necə yaşaya biləcəkləridir.

Sıradan bir insan da həyatın sonlu olduğunun və hər an bitə biləcəyinin fərqində olduğunu iddia edə bilər, lakin onların davranışı Haydeggerin fikrini doğrulayır: onların bu fərqindəliyi, adətən, hər gün davam etmir. Məsələn, bir insan kitab yazmaq kimi bir hədəfinin olduğunu söyləyə bilər, lakin onun həyatı kitab yazmağa doğru aparan trayektoriyanın üzərində hərəkət edirmi? Haydeggerin düşüncəsinə görə, insanların çoxu həyatı tam, autentik və öz şərtlərinə uyğun yaşamaq üçün lazım olan qədər ölümlülüklərinin fərqində deyillər. Əgər insan həyatın bir gün onlardan qoparılacağı faktını həqiqətən anlasa, bu yanaşma onun davranışlarında bələdçi təsirinə malik olar, elə deyilmi?

Biz yaradılışçı olmaqdan ötrü təkamül etmişik

Öyrənilmiş dərslərin tətbiqi

Nitşe və Haydegger sanki ölümlə yaxın münasibəti olmuş insanlarla eyni düşüncəyə malik idilər. Həyata yanaşmanın daha yaxşı yolu olduğunu anlayırdılar. Gəlin onların düşüncələrindən ilhamlanaq, fərqi yoxdur, istər araşdırmalarla, istər öz ölümümüzü təsəvvürümüzdə canlandırmaqla, istərsə də digər vasitələrlə. Doğrudan da, müasir həyatın təhlükələrinə qarşı yaxşı təchiz olunmaq üçün daha həyat-anlaqlı intellekt əldə edə bilməyimiz çox önəmlidir: təbii ehtiyatları istismarımız nəticəsində ətraf mühitimizin; düşmənçilik və insanlar arasında bölgü nəticəsində əmin-amanlığımızın qarşılaşdığı təhlükələr və əlbəttə, kütəvi qırğın silahlarının ən dəhşətli təhlükələrinə qarşı. Bəlkə də, əcdadlarımızın şüur məharətlərini inkişaf etdirmək və əqli səviyyələrini yüksəltmək yoluyla təbiət fəlakətlərindən sağ çıxa bildikləri kimi, biz də bu təhlükələrdən həmin yollar vasitəsilə ilə sağ çıxa bilərik. Lakin fərq ondadır ki, şüur bioloji təkamüllə yarandığı halda, həyatı anlayaraq düşünmək öyrənilə bilən bacarıqdır. Bu yolla həyat-anlaqlı şüur mədəni təkamülə mərzu qala bilər.

Albert Eynşteynin bir fikri var: “Bir problem onu yaradan şüurun eyni səviyyəsi ilə həll oluna bilməz.” Xoşbəxtlikdən, ölümlə yaxın təması olan insanlar, eləcə də nəzəri araşdırmalar göstərir ki, varoluş haqqında hazırkı, sadəcə anlaqlılıq səviyyəsində olan şüurumuzu inkişaf etdirmək potensialına malikik. Həyatımızı öncəki mənlərimizin bacardıqlarından daha geniş miqyasda yaşamaq üçün həyatı dərindən dəyərləndirməyə qadir, həyat-anlaqlı fərdlərə doğru inkişaf etməliyik.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR