Xoşbəxtliyi axtardığımız düz və əyri yollar

Fəlsəfə
Photo

Xoşbəxtliyin arxasınca qaçmalıyıqmı?

Vinsent Kavalovski Tolstoyun həm dərindən anladığı məsələləri, həm də diqqətə almadığı məqamları nəzərdən keçirir

Biz öz-özlüyündə açıq-aşkar olan bu həqiqətləri əsas tuturuq: bütün insanlar bərabər yaranırlar, onlar Yaradan tərəfindən bəzi ayrılmaz haqlarla təmin edilirlər, bu haqlar arasında Yaşamaq, Azadlıq və Xoşbəxtliyini axtarma haqları vardır”. (ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsi, 1776.)

Biz hamımız xoşbəxtliyin arxasınca qaçıb onu təqib edirikmi? Təqib etməliyikmi? Ümumiyyətlə, bu nə anlama gəlir? Xoşbəxtlik izlənilə bilən və bəzən də əldə oluna bilən bir nəsnədirmi? Xoşbəxtliyi axtarmaq nə deməkdir? “Xoşbəxtliyi axtarmaq (təqib etmək)” ifadəsi (məsələn, ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsində göstərildiyi kimi) ən azı, iki əsas fikri, fərziyyəni özündə birləşdirir:

1. Xoşbəxtlik bizdən kənarda, dünyanın özündə mövcuddur və;

2. Onu əldə etmək üçün tələbedici niyyət olmalıdır.

Bunlar sərrast fikirlərdirmi?

Şəxsi xoşbəxtlik paradoksu

Hələ də xoşbəxt olmaq mümkündümü?

Lev Tolstoyun (1828-1910) romanları bu fikirləri böyük və ibrətamiz dərinlikdə tədqiq edir. Onun kitabları xoşbəxtliyi müxtəlif yollarla dəlicəsinə, həyəcanla axtaran obrazlarla doludur. Lakin onlardan çox azı xoşbəxtliyi gerçək və davamlı olaraq əldə etməyi bacarırlar. Əslində onun hekayələri xoşbəxtliyi vəd edən, lakin sonu ölümlə və ya fəlakətlə bitən aldadıcı, azdırıcı cığırları təsvir edir: eyforik döyüş zəfərləri axtarışında olan əsgərlər, romantik sevginin coşqun dəliliyinə dalıb getmiş gənc kişilər və qadınlar, var-dövlət, güc və status arzusunda olan tamahkarlıq mübtəlaları. Onlar çox vaxt müvəqqəti səadət yaşayır, sonra isə bu səadət solub gedir, arxasınca boşluq, ümidsizlik buraxır. Həqiqi davamlı xoşbəxtlik, ötəri həzzin əksi olaraq, həyatın bütün aspektlərinin nizamlı harmoniyası və rifah halıdır – xüsusilə də şəxsi münasibətlərdə. Lakin Tolstoyun obrazları xoşbəxtliyi nə qədər çox maniakal dərədəcə axtarırlarsa, xoşbəxtlik də bir o qədər onlardan uzaq qaçır. Paradoks da burada yaranır: sanki xoşbəxtliyi axtarmaq bədbəxtliklə, dərin kədərlə nəticələnir.

Bəs nədir yanlış olan?

Stoik Roma filosofu Seneka, ondan daha əvvəl isə Platon bu paradoksu aşağıdakı kimi izah edir: Bir insanın ancaq öz xoşbəxtliyini axtarması daxilən xudbinlik və emosional olaraq xaotikdir – həyatı özünə dərhal həzz vermək kimi dar və boğucu bir tutquya doğru azaltmaq, ixtisar etməkdir. Narsizm bizim digər insanlarla və təbiətlə etik əlaqəmizi dağıdır: hər bir şəxsi “öz”ün tənha həbsxanasına salıb təcrid edir və ağlımızı mütərəddid, qərarsız arzulara və emosiyalara məruz qoyur. Məsələn, Tolstoya görə, sosial status vasitəsilə xoşbəxtlik axtarışında olmaq insanı davamlı qayğılı vəziyyətdə saxlayır; səndən yuxarıdakı insanlara düşmən kəsilirsən, aşağıdakılara nifrət edirsən və həmişə düşmək, tənəzzül etmək qorxusu ilə yaşayırsan. Daxili hüzurdan əsər-əlamət qalmır. Tolstoyun İvan İliçi bunu anlamışdı, lakin çox gec, yalnız ölüm yatağında. Onun obsessiv karyera arzusu ailəsinə və öz ruhuna qarşı dəhşətli dərəcədə biganəliyi ilə nəticələnir. Daha ümumi olaraq, Tolstoy sanki demək istəyir ki, xoşbəxtliyin birbaşa axtarışında olmaq əbəsdir, çünki bu, narsizmlə sonlanır, narsizm isə bu geniş və ilahi keyfiyyətli kainatı eqonun dar sərhədlərinə ölümcül dərəcədə buxovlamaqdır.

Tolstoyun bütün əsərləri boyunca bu paradoksa qiyabi olaraq verdiyi cavab budur ki, xoşbəxtlik başqaları üçün yaşamaqdan ibarətdir, bizim böyük səhvimiz və miskinliyimizin mənbəyi xoşbəxtliyi öz arzularımızı – həzz, var-dövlət, sosial status arzularımızı təmin etməklə əldə edə biləcəyimizi zənn etməyimizdir.

İlk hekayələrindən biri olan “Ailə xoşbəxtliyi” (1859) hekayəsində Tolstoy güclü ehtiras, qısqanclıq və hiddət duyğuları yaradan və bununla da dərhal dağıdıcı (həmçinin özünü-dağıdan) davranışa çevrilən romantik sevgi eyforiyasını çox canlı təsvir edir. Romantik sevgi özlüyündə qeyri-stabil və emosional olaraq xaotikdir. Lakin bu tutqu “ailə sevgisinə” – bir-birini uşaqlarının valideyni kimi sevməyə çevriləndə nəticə fərqli olur. Milyonlarla insan bu cür təcrübəni yaşayırlar – onların hiper-ehtiraslı sevgi tutquları daha ayıqbaşlı və yetkin ailə bağlılığına çevrilir, bu da cəmiyyətə müəyyən stabillik gətirir və uşaqların daha təhlükəsiz böyüdülməsinə yardım edir.

Stoisizm bizi xoşbəxt edə bilər?

Lakin daha sonrakı həyatında və yaradıcılığında Tolstoy hətta ailə xoşbəxtliyi xülyasından da tədricən ayılmağa başlayır. “Hərb və sülh”ün (1867) sonunda bu aşındırıcı məyusluğun başlanğıcını görə bilirik. Kitabın mərkəzi ailələri Napoleon müharibələrindən sonra sülh arzusunda olan birgə həyatda toplanırlar. Lakin burada da dava-dalaşlar, münaqişələr və qısqanclıqlar var; bunlar arzulanan harmoniyanı dağıdır. Tolstoy normal ailə həyatının kəskin çarpışma və bədbəxtlik periodlarını da özündə birləşdirdiyinimi söyləməyə çalışır? Ola bilsin, o da Nitşenin xoşbəxtlik və bədbəxtliyin bir-birilə bacı olmaları və həmişə birgə səyahət etmələri barədə ideyasını ifadə etməkdədir. Tolstoyun öz ailə həyatı da o andan etibarən qarşılıqlı ümidsizlik, kədərlə bitəcək olan tənəzzülə başlayır. Nikolay və Mariyanın “müəkəmməl nikahı” bu cür təsvir olunur: “Bəzən, xüsusən də ən xoşbəxt dövrlərindən dərhal sonra onlar qəfil yadlıq və antoqonizm duyğularına qapılırdılar.” Hətta ən yüksək ailə xoşbəxtliyi anlarında belə Mariya “bu həyatda əlçatmaz olan başqa bir xoşbəxtliyin də olduğunun” fərqində idi.

Bu əlçatmaz mənəvi xoşbəxtlik fikri Tolstoyun növəbti kitabı “Anna Karenina”da (1877), öz böyük ehtirasının arxasınca gedən, soyuq evliliyindən və sevimli oğlundan tutqulu romantik sevginin bilavasitə həzzi uğrunda imtina edən şəfqətli və mürəkkəb bir qadının hekayəsində davam etdirilir.

Dar yol

Kitabda əsas hekayənin əksinə nisbətən daha sağlam sevgi və xoşbəxtlik haqqında başqa bir hekayə də var. Kitti və Levin yanlış anlamaların, qısqanclıqların, ruh düşkünlüklərinin, xəstəliklərin, ailə üzvlərinin ölümlərinin öhdəsindən gəlirlər və gözəl bir evliliyə nail olmaq yolunda irəliləyirlər. Kitabın sonunda onlar istədikləri hər şeyə sahib olurlar. Lakin Levin – Tolstoyun alter-eqosu hələ də iztirablar içindədir: “Ailəsində xoşbəxt, sağlam bir adam olan Levin intihara çox yaxınlaşmışdı.” Əlli yaşın ortalarındakı Tolstoy kimi, kəndirlər və silahlar gözdən iraqda gizlədilməliydi. Niyə axı? “Nə olduğumu və niyə burada olduğumu bilmədən yaşamaq imkansızdır.”

Levinin varoluş ağrıları vasitəsilə Tolstoy sanki bir hədəf kimi hətta ailə xoşbəxtliyini də tənqid edirdi: Yaxşını hətta ailə və dostların xeyri naminə də olsa, məhdudlaşdırmaq bəsirətsizlik deyilmi? Evlilik sevgisinin mürəkkəbliyini idarə etməyə çalışarkən həm də uşaqları böyütmək hər şeyi tükəndirə bilər. Lakin nəhayət, Levinin iztirabları həzzə çevrilir – yeni bir fəlsəfə ilə deyil, sadəcə bir kəndlinin ona “artıq bildiyi bir şeyi: öz arzularını təmin etmək üçün yox, ruhun həyatı üçün yaşamalı olduğunu” xatırlatması ilə.

İnsanları bədbəxt hiss etdirən nədir?

Levini intihar ümidsizliyindən xilas edən bu “ruhun həyatı” ağılla və ya sözlərlə tam izah edilə bilməz, söyləyir Tolstoy; lakin yaşanmış bir prinsip olaraq bu, acgözlüyü, müharibəni, lüks həyatı, ikiüzlülüyü, nifrəti və güc-tacirliyini – Tolstoyun insan həyatını xarab edən, korlayan nəsnələr kimi qəbul etdiyi şeyləri rədd edir. Əvəzində isə xeyirxahlıq, sevgi, sadəlik, sülh və mərhəməti təşviq edir. Tolstoy sonralar bu düşüncəni belə xülasə edir: “həyatın xoşbəxtliyi hər insanın yalnız öz şəxsi xoşbəxtliyinə can atması ilə deyil, hər bir məxluqun digərlərinin xeyri naminə birgə mübarizəsi ilə əldə olunmalıdır.” Bu isə, onun fikrincə, fərdi xoşbəxtlik tələbindən, xüsusilə də fiziki həzz uğrunda heyvani arzularımızdan imtina etməyimizlə nəticələnir: “Sevgi yalnız özünü fəda etdiyin zaman sevgi olur.” C.S.Mill bu situasiyanı belə xülasə edir: “yalnız düşüncələrini öz şəxsi xoşbəxtliklərindən başqa nəsnələr üzərinə kökləyənlər xoşbəxtdirlər.

Bunları etmək bütün dünya dinlərinin üzə çıxardığı “yaxşılıq qanuna” riayət etməkdir. Bu cür alturizm xoşbəxtliyi birbaşa gətirməyə bilər; lakin bu, həyatın boşluq olmadığını, əksinə yüksək məqsədlərlə doldurulduğunu göstərməklə bir insanın varoluşuna mənəvi anlam gətirə bilər; və bunun digər yan təsiri “ruh xoşbəxtliyidir” – həyatın hədiyyələrinə görə təşəkkür. Hazırda pozitiv psixologiyanın bəzi araşdırmaları da yaxşılıq etmək üçün yaşayanların hər şeyə göz yumanlardan daha xoşbəxt və daha sağlam olduğu ideyasını dəstəkləyir. (məsələn, Cill Neimark və Stefen Post, “Niyə yaxşı şeylər yaxşı insanların başına gəlir?” 2007.)

Sonrakı illərində Tolstoy bu cür sərt həyat tərzini tətbiq etməyə çalışdı, lakin şəxsi uğursuzluğunu özü də qəbul edirdi: qismən öz ehtiraslı xarakterinə, qismən də torpaq mülkiyyətçisi bir qraf olduğuna görə. Uzun müddət əzab çəkən arvadı Sofiya yazırdı: “Mənim sevimli ərim başdan-ayağa ziddiyyətlərdən ibarətdir.

Səksənli yaşlarının əvvəlində Tolstoy gecəyarısı ailəsini və evini tərk edərək monastra doğru getməklə öz ziddiyyətlərindən qurtulmağa yekun cəhd etdi. Lakin yolda xəstələndi və elə dəmiryolu xətti üzərində də vəfat etdi.

Sergi ata kitabında Tolstoy öz qaçışını yazmışdı?

Tolstoyun ekstremizmi

Tolstoy həm həyatında, həm də yazılarında qütb ziddiyyətlərini və onlar arasında qarşılıqlı əlaqələri araşdırıb: müharibə və sülh; hedonism və imtina; səfalət və zənginlik; xoşbəxtlik və ümidsizlik. Bu onun bir romançı kimi böyüklüyünün əsas elementlərindən biridir. Lakin onun etik təlimlərində bu dualizm tez-tez saxta dilemma yanlışlığına düçar olur: insan ya heyvani instinktlərinə enərək yaşayır (ehtiras, acgözlük, güc), ya da monastr tərki-dünyalığı uğrunda bütün bunlardan imtina edir. Həyatının böyük hissəsində o, bu iki uc nöqtə arasında tutqulu tərəddüd içində yaşamışdır. Sanki o, (ən azından, həyatının son dövrlərində) Aristotelin, Konfutsinin, Buddanın və digər müdrik müəllimlərin öyrətdiyi “orta yol”u diqqətdən qaçırır. Platon, məsələn, nə eqoizmi, nə də alturizmi təşviq edir, əvəzində arzularımızı məziyyət və ağıl vasitəsilə harmoniyalaşdırmağımızı öyrədir. Onun “Protoqor” dialoqundakı məşhur metaforunda “mən” əks məqsədlərlə çalışan iki at tərəfindən hərəkət etdirilən döyüş arabası kimi təsvir edilir. Qara at fiziki arzunu təmis edir, ağ it isə məziyyəti. Lakin döyüş atının irəli getməsi üçün hər iki atın hərəkət etməsi lazımdır. Beləliklə, arabaçı ağlı təmsil edərək hər iki atı xeyrə doğru, yaxşıya doğru birgə çalışması üçün idarə edir. Bu yanaşma insan ruhundakı zidd elementləri qəbul edərək və harmoniya yaradan bələdçiliklə onu təmin edərək Tolstoyun dixotomiyasını həll etməyə imkan verir. Belə ki, biz yemək, seks və s. arzularımız və sosial olaraq qəbuledilən olma istəyimiz kimi güclü əks qüvvələrə malik olmağa davam edəcəyik həmişə; lakin bunlar praktiki ağılla yönəldilərək nəzarətdən kənarda qalmamalıdırlar, qısamüddətli məqsədlərlə uzunmüddətli hədəflər bir-birindən fərqləndirilməlidir. Tolstoy isə sanki ağlın bu cür bələdçi gücünə inanmırdı və insanın iki güclü əks qüvvələri arasında tərəddüd etməklə özünə əzab verirdi – hissiyyat mənəviyyata qarşı. “Olduğumdan fərqli insan olsaydım, xoşbəxt ola bilərdim,” yazır Tolstoy. Kədərli bir qavrayış.

Son olaraq, Tolstoyun sərrast qavrayışı bu idi ki, bir insanın öz xoşbəxtliyini təkniyyətli axtarışı özü ilə bərabər narsizm və xaotik arzulara köləliyi gətirir, bu da öz növbəsində ahəngsizliyə, məyusluğa, başqaları ilə münaqişəyə səbəb olur, bir sözlə, bədbəxtlik gətirir. Digər tərəfdən, daha geniş mənəvi anlayışların, məsələn sülh, xeyirxahlıq, ədalət və ya insanın yaxşılaşdırılmasının izinə düşmək bizə həyatda transendent məqsəd verir və bu da uzunmüddətli məmnuniyyət duyğusu yaradır. Lakin Tolstoyun yanıldığı əsas məqam eqoizm və altruizm ucları arasında orta yolu – hər ikisindən bəzi elementləri birləşdirmək yolunu diqqətdən qaçırmaq idi. Öz ehtiraslarına baxmayaraq, Tolstoy tədricən seksi, yeməyi və digər bədən arzularını aşağı səviyyəli “heyvani” fəaliyyət kimi pisləməyə başladı. Bu cür radikal beyin-bədən etik dualizmi saxta dilemmaya başqa bir nümunədir: ya tamamilə ruh içində, ya da tamamilə bədən içində yaşamalısan. Tolstoyun həyatının sonlarında çəkdiyi iztirablar bu iki uc nöqtələr arasında qərarsızlığından – orta yola az gəlməyindən, bəzən də heç gəlməməyindən qaynaqlanırdı.

Tolstoy öz utopik dualizminin qurbanı idimi? Ola bilər. Lakin biz bu məsələdə onun yolu ilə getməməliyik.

Vinsent Kavaloski, 2018

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR