Fəlsəfənin təsəllisi

Umberto Eko

Fəlsəfə
Photo

Hər gün qəzetlərin ilk səhifələrində yer almasa da, lisey islahatıyla bağlı müzakirələr aktuallığını hələ də qoruyur və bu müzakirələrin əsas mövzusu fəlsəfənin tədrisiylə bağlı islahatdır. Söhbət fəlsəfə dərsinin reform olunmasından, ya da tamamilə ortadan qaldırılmasından gedir. Deyirlər ki, onsuz da digər sosial elmlər barədə dərslər tədris olunur. Bir neçə həftə əvvəl Bolonyada Fəlsəfə Dərnəyinin bir iclasına qatıldım və Gentile islahatını, təkcə Gentile (Giovanni Gentile: İtalyan filosof və siyasətçi. Mussolini hakimiyyəti dövründə iki il ərzində milli təhsil naziri olmuşdur) həyata keçirib deyə, ortadan qaldırmağımıza gərək olmadığını ifadə etməyə məcbur qaldım. Ən azından bu məsələylə bağlı irəli sürülən tənqidlər, fəlsəfənin bizim ölkəmizdə bu günədək davam edən tədris forması üzərinə fokuslanmamalıdır. Qənaətimə görə, İtaliya liseylərindəki fəlsəfə dərsləri, fəlsəfənin tədrisinə yer verən digər ölkələrdəki vəziyyətlə müqayisədə xeyli yüksək səviyyədədir. Əgər İtaliyadakı hadisələr fərqli formada inkişaf etsəydi və tutalım, Qremşinin islahatları cəmiyyətə tətbiq olunsaydı, elə sanıram ki, məktəblərimizdə yenə də fəlsəfə tarixi oxudulacaqdı. Fərqli formada mı tədris olunacaqdı? Mütləq: Abstrakt düşüncənin təkamülü ilə kultura və ictimai hadisələr tarixi arasındakı əlaqələri daha geniş şəkildə aydınlığa çıxararaq və tarix boyunca aparılan fəlsəfi müzakirələrin, demək olar həmişə gəlib çağdaş problemlər ətrafında fırlanmasının hansı yollarla baş tutduğunu göstərməyə çalışaraq. Sokratı bir yana qoysaq, görəsən, örnəyi, Parmenid haqqında müasir problemlərimiz baxımından söhbət etmək mümkündürmü? Qənaətimə görə, hə, mümkündür. Humanitar elmlər sferasında çalışmaq üçün detektiv romanlarını Parmenidi oxuyurmuşuq kimi mütaliə etmək kifayət deyil, gərək Parmenidi də detektiv romanını oxuduğumuz kimi oxuyaq.

Söhbəti çox uzatmadan Parmenidə gələk. Ənənəvi klişelərdən, liseylərdə keçirilən fəlsəfə tarixi dərslərində söyləndiyi kimi “Parmenid”dən yola çıxaq. Parmenid öz fəlsəfəsini “hərəkətsizlik” və “varlığın bütövlüyü” qavramları üzərində yaratmış filosofdur. Kürəşəkilli, tək parçalıq, bölünməz, dəyişməz bir bütövlük: Bu bütövlüyün, birliyin qarşısında təcrübələrin çoxluğu və onunla birlikdə tarix, mövcudiyyət, həyat, əzab, ölüm və digərləri sadəcə illüziyadır. Digər tərəfdən də Parmenidlə eyni sırada duran Heraklitin söylədiklərinə baxaq: Hər nəsnə axır, sevgi və nifrətin sürəkli olaraq yer dəyişdirdiyi bu axışın içindəki həyat, hadisələrin, dolayısıyla tarixin dialektik oyununa çarparaq dağılır. Görəsən bu fövqəladə filosof cütlüyü içində mühafizəkar hansıdır, Marksist tarixçiliyin sələfi hansıdır? Eynilə Romul-Rem, Napoleon-Vellinqton, Bibi-Bibo cütlüklərində olduğu kimi burada da rollar dəyişməz formada müəyyənləşib. İndi isə bir az da antropoloq roluna girək və düşünüşün yüksək oyunlarıyla, kulturoloji antropologiyanın ziddiyyətli nəticələrini qaynaşdıraq. Antik Yunanlı bir alim olan Leartlı Diogenin Məşhur filosofların həyatı və təlimləri adlı əsərini yenidən oxuyaraq, miflərin əslini ortaya çıxaraq. Bu əsərin köməkliyilə, əsəbi və qəzəbli Heraklitin eynilə Frankfrut Məktəbinin yaxşı tanıdığımız “Marksistləri”ni xatırlatdığını, insan kütlələrini qotur xəstəliyinə bənzətdiyini, aşağıladığı bu xalq təbəqəsinin demokratik hökümətində yer tutmaq istəmədiyini və əsərlərini, ələxsus da adi insanlar anlamasın deyə qəliz bir dillə yazdığını öyrənirik.

Bəs Parmenid? Parmenidi anlamaq üçün onun şagirdi (və sevimlisi) Zenona baxaq: Ustadının tezislərini dəstəkləmək üçün hərəkətin isbatlanmaz olduğunu, Axillesin ondan əvvəl yola çıxan tısbağaya əsla gedib çata bilməyəcəyini və atılan oxun onu əhatələyən hərəkətsiz məkanda bir miilimetr belə irəli getmədiyini söyləyən Zenona. Bilirsizmi Zenon nə edib? Zenon bir müqavimət hərəkatı nəticəsində ölüb. Tiran Nearxosa (ya da Diomedona) qarşı hazırlanan bir üsyan təşkil edib. Bunun da anlamı belədir: Valerini öz sehrinə salan həmin “hərəkətsizlik” içində “Zenon, cruel Zenon. Zenon dElee” (Zenon, qəddar Zenon, Elealı Zenon) nəyinsə dəyişdirilməsinə gərək olduğunu görmüşdür. Tiranın adamları onu tutub, üsyanda iştirak edənlərin adlarını söyləməsi üçün işgəncəyə məhkum edəndə, o, dilini dişləyib qoparır və Tiranın üzünə tüpürür (digər qaynaqlara görə isə, Zenon Titrana sirli məlumatlar ötürmək istədiyini söyləyir, tiran bu xəbərləri eşitmək üçün qulağını ona uzadanda, Zenon dişləriylə onun qulağından yapışır və tiranın adamları tərəfindən döyülüb öldürülənə kimi buraxmır, beləliklə də ölümü sayəsində işgəncədən can qurtarır). Ancaq yenə də öldürülməmişdən əvvəl ağlına ecazkar bir fikir gəlir: “Tiranı tamamilə yalqız hiss etdirmək üçün qəsdən onun bütün dostlarının adlarını sıralayıb” qiyamın təşkilində iştirak etdiklərini söyləyir.

Necə yəni? Belə çıxır dialektik düşüncənin təmsilçisi Heraklit mühafizəkar, məkanın hərəkətsizliyini müdafiə edən Zenon isə inqilabçıydı? Fəlsəfəylə məşğul olmağa yeni başlayanlar üçün nə gözəl sual! Çünki, bu məqamda nəzəriyyə ilə təcrübənin birbaşa olaraq üst-üstə düşmədiyi aydınlaşır. İkisinin arasında hər zaman tutarsızlıqlar, kələklər, dolayı işarələr vardır (filoloji araşdırmalarında doğuşdan gələn idealar təlimini mənimsəyən Xomski, görəsən hansı səbəblər ucbatından daha fəqli bir Amerika üçün mücadilə aparır?). Bu zehni məqamdan, fəlsəfənin öz içindən mütləq şəkildə hansısa ideologiyanı çıxarmadığı barədə qənaət əldə edirik (başqa cür olsaydı, Althusserin Spinoza fəlsəfəsindən çıxmış bir Marksist olduğunu necə izah edə bilərdik ki?), eynilə hər hansı bir ideologiyanın hansısa fəlsəfi dünyagörüş doğurmadığı kimi ( yoxsa ki, kralçı Balzakın bir cəmiyyəti, Marks və Engelsin tərif etdiyi biçimdə şərh etməsi necə açıqlana bilərdi?). Bəlli bir mənəvi davranışın da ona həmişə tən gələn hansısa fəlsəfədən qaynaqlandığını söyləyə bilmərik (Faşistlərə qarşı savaşanlar arasında mühafizəkarlar da var idi). Tarix, güya tarixi tərəqqiyə qarşı söylənmiş düşüncələr barədə irəli sürülən tələm-tələsik mühakimələrə gülümsədiyi kimi, hansısa bir siyasi hərəkata söykənilərək bir düşüncənin təmizə çıxarılmasına da gülümsəməklə kifayətlənir.

Aristokrat Heraklit diqqətimizi bir yandan ziddiyyətlərin metafizik savaşına yönləndirərkən, digər tərəfdən də öz dövrünün iqtisadi hadisələrinə işıq tutur: “..Bütün nəsnələrin odla və odun bütün nəslələrlə qarşılıqlı dəyişimi, malların qızılla və qızılın mallarla dəyişimi kimi..”. Heraklitin kosmik savaş nəzəriyyəsi, yaşadığı dövrün tacir sinfinin fəaliyyətlərinə bağlı olaraq ortaya çıxan yeni bir qanunun metaforasıdır mı, yoxsa ki bəşər tarixini, sosial siniflər arasında baş verən savaşların tarixi şəklində dərk edən bir filosofun kəhanəti mi? Görəsən, Heraklitin fəlsəfəsinə yükləyəcəyimiz gerçək anlam hansıdır: onun aristokratik həyatı və mövqeyi mi, yoxsa başqa insanların bu fəlsəfədən əxz edəcəkləri “demokratik” yarar mı? Bir filosofun ictimai davranışı , onun düşüncələrini yenidən və fərqli nöqteyi nəzərdən oxumağımızı zəruri edər mi? Bu mütaliə- istər müəllifinin davranışı düşüncələriylə uzlaşsın, istər uzlaşmasın- gərəklidi mi? Müəllifin şəxsi düşüncələriylə davranışları arasındakı ziddiyyət nə deməkdir? Görəsən, doğrudanmı Zenon ilə Parmenid hərəkətsizliyin filosofları idi? Həqiqətən mi gerçəkliyin dəyişdirilməyəcəyini söyləyirdilər?

Əslinə baxsaq (fəlsəfə tarixi çoxdandır ki, bunu bilir, bu tarixi başdan oxumağa başlasanız, görəcəksiz) Parmenidin haqqında söhbət açdığı “Varlıq”, bizim təcrübə yoluyla dərk etdiyimiz empirik gerçəklik deyildi. Necə deyərlər, empirik gerçəkliyin məntiqi qəfəsiydi: Həqiqətin kölgəsinə qarşı ağlın işığıydı (eyni zamanda da gerçəkliyin işığına qarşı ağlın kölgəsi). Parmenid bu nizamlı fəlsəfi əsərin mərkəzində, səbəbiyyət barədə düşünməyin təbii nəticəsi kimi “Bir Varlıq”ın mövcud olduğunu irəli sürdükdən sonra belə deyir: “Burada, həqiqət haqqındakı qəti sözlərimə və qəti fikirlərimə son verirəm.” Davam edir: “İndi sizə insanların fikirlərindən söhbət açacağam, ancaq diqqətli olun, çünki sözlərimin düzülüşü aldadıcıdır.” Əlbəttə belədir, çünki təcrübələrin dəyişkənliyindən danışır. Ancaq, “bu barədə sadəcə söhbət edir.” Sonra bu dəyişkənliyə səbəb olan fiziki qanunları, isti ilə soyuğu, bürclərin və kainatın astronomik quruluşunu izah edir. Bunlardan gerçəklik kimi deyil, təsvirlər kimi söhbət açır və onları, içində yaşadığımız xəyalat olduğu üçün analiz etməyə çalışır. Buna oxşar olaraq Zenon da hərəkətin mövcud olmadığını göstərmək üçün müxtəlif paradokslara baş vurarkən, bunu, varlığın hərəkətsiz olduğunu vurğulayan nəzəriyyəsinin məntiqsiz olduğunu söyləyənləri çürütmək üçün həyata keçirir. Məntiqsizliyə məntiqsizliklə cavab verərək, hərəkət ideasını da məntiqsiz çıxarır. Paradoksa qarşı paradoks. Fəqət bu paradoksların, Zenondan iki min il sonra ortaya çıxacaq riyazi təlimlərə zəmin hazırlaması (Hətta Kantor ilə Rasseli qabaqlaması) bir yana dursun, əslində Zenon hərəkətin mümkünsüzlüyünə o qədər az inanır ki, hətta tarixi hərəkətin gedişatını dəyişməkdən ötrü öz ölümünü belə gözə alır. Bu isə, təsəvvürlərin və- istəsək, belə də deyə bilərik- illüziyaların dünyasıdır. Ancaq Zenon bizə, gündəlik həyatımızı əhatələyən bu illuziyalar uğrunda ölümə belə gediləcəyini xatırladır. Bu təsvirlər, illüziyalar məntiqi bərabərlik qaydalarınca izah oluna bilməsələr də, istənilən halda mənim xəyalatımdır, onlarla birləşdiyim, bərabərləşdiyim təsəvvürlərimdir, özümdür: Right or wrong, my party (Doğrudu, yoxsa yanlış, yenə də mənim partiyamdı). Doğruluq uğruna yaratdığım hərəkətsizlik utopiyası əgər məni hərəkətsizliyə sürükləyəcəksə, bütün əngəlləri yıxar və həyatım bahasına da olsa qismi doğruluğa tərəf can ataram.

Zenon hərəkətə keçərkən, inkişaf etdirdiyi “Varlıq” qavramından deyil, tiranın zülmündən bezar olan yurddaşlarının siyasi narahatlığından yola çıxırdı. Bəlkə də tiranı yox etməyi, ağlın ehtiyaclarını gerçəkləşdirməyin yeganə yolu kimi görürdü. Ancaq bu məsələnin mənə son dərəcə müasir görünən başqa tərəfi də var. Parmenidin fəlsəfəsində Rasseli xeyli çaşqınlığa salan bir nöqtə mövcuddur: Parmenidin fikrinə görə, mənfilik, pis hərəkət (örnəyi, yalan söyləmək) mümkün deyildir, çünki danışmaq özü artıq mövcüd olmayan bir nəsnədən deyil, var olan bir nəsnədən söhbət açmaqdır. Digər tərəfdən isə, Parmenid dilin quruluşunun, vurğuladığı illüzor, təsəvvürlər dünyasına istiqamətləndiyini və nəticədə demək olar ki, həmişə aldadıcı olduğunu da bilir. Zenon tiranı yanlış yola sürükləmək üçün “yalan danışmağı” seçir. İnqilabi umacaqsızlığıyla bizi sehrləyən Brextsayağı çözümlə, tiranı, qiyamçıların elə onun öz dostları olduğunu söyləyərək aldadır. Bunu etməklə sanki bizə bu iki önəmli nöqtəni anlatmaq istəyir: Tirana qarşı sərgilədiyi davranışla, hər şeydən öncə bir dilin mövcudolası bir dünya yarada biləcəyini və dilin yaratdığı bu xəyali dünyanın gerçək dünyadakı anlamları dəyişdirəcək qədər (dostlarından şübhələnən tiran beləliklə yalnız qalır) “həqiqi, gerçək olduğunu” ortaya qoyur. İkinci nöqtədə isə Zenon, səthi mənada doğru olmayan məsələni söyləyərək (qiyamçıların tiranın dostları olduğunu-tərc.), əslində, dərində doğru məqamı (zülmkarlığın ancaq şübhə və yalanla yaşaya biləcəyi barədə həqiqəti) vurğuladığını da bilir. Deməli Zenon, tiraniyanın qısır doğruluq anlayışını təsbit etmək üçün yalan danışmışdır. Və belə davranmaqla tiraniyanı məhv edir: Tirana onun öz təzyiq üsulunu yedirir..

Doğrudan da nəyə görə gələcəyin tələbələrini bu cür aktual mövzulardan, mədəniyyət tarixi içində həyat qazandırıb yaşadacağımız fəlsəfə tarixindən məhrum etmək istəyirik ki?

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR