Tanrı bir təsadüfdürmü? Anadangəlmə dualistlər

Pol Blum

Elmi-kütləvi

4-cü hissə

Autistik olmayan bizlərin sosial və fiziki olmaq üzrə bu iki dünyanı anlama mexanizmlərimizin bir-birindən ayrı olması ikili təcrübə yaşamağımıza yol açır. Maddi şeylərin dünyasını məqsəd və arzuların dünyasından ayrı olaraq təcrübə edirik. Bunun ən böyük təsiri isə, özünü başqaları və özümüz barəsində malik olduğumuz düşüncə tərzində göstərir. Belə ki, bu bizi bir dualistə çevirir; fiziki bədən ilə şüurlu varlığın, yəni zehin və ya ruhun bir-birindən fərqli olması intuitiv olaraq aydın görsənir. Sadəcə və sadəcə bir bədəndən ibarət olduğumuzu hiss etmirik. Əksinə, onu zəbt etdiyimizi, onun əmrimiz altında olduğunu və onun ağası olduğumuzu hiss edirik.

Dualizm təxəyyül dünyamızda bariz şəkildə nəzərə çarpır. İnsanları bədənlərindən ayrı olaraq gördüyümüzə görə, onların şəxsiyyətlərinin sabit qaldığına baxmayaraq, bədənlərinin radikal şəkildə dəyişdiyi situasiyaları başa düşə bilirik. Kafka qiqant bir böcəyə çevrilən bir insanı, Homer isə, donuza çevrilən kişilərin sıxıntılarını təsvir edir; Şrek 2-də div insana, eşşək isə ata çevrilir; “Star Trek”də hiyləgər və pis adam Kirkin bədənini ələ keçirərək Enterprayzın idarəsini öz əlinə alır. “Bədən oğrusunun Nağılı”nda Enn Rays bir-birilə birgünlüyünə bədənlərini dəyişdirən bir vampirlə bir insanın əhvalatını danışır. “Kaş 30 yaşımda olsam”da bir yeniyetmə yuxusundan 30 yaşlı Cennifer Qarner kimi ayılır. Əlbəttə, belə olayların real olduğunu düşünmürük, lakin onlar tamamilə başadüşüləndir; insanların öz bədənlərindən ayrıla biləcəyi intuitiv olaraq məntiqli görünür və dünya dinlərində də bənzər çevrilmələrdən bəhs edilir.

Potensial olaraq bədəndən ayrıla bilən qeyri-maddi ruh məfhumu, elmi görüşlərlə daban-dabana ziddir. Psixoloqlar və neyroalimlərə görə, beyin zehni həyatın mənbəyidir; şüurumuz, emosiyalarımız və iradəmiz neytral proseslərin məhsuludur. Bəzən iddia edildiyi kimi “zehin beynin funksiyasıdır”. Bu məsələ barəsində konsensusun olduğunu deyərək mübaliğə etmək istəmirəm; bunun məhz necə baş verdiyi mövzusunda qəbul edilmiş bir nəzəriyyə yoxdur və bəzi alimlər belə bir nəzəriyyənin inkişaf etdiriləcəyinə şübhəylə yanaşır. Fəqət heç bir alim düşünmək üçün beynin lazım olmadığını iddia edən Kartezian dualizmi ciddiyə almaz. Məhz elə bununla ziddiyyət təşkil edən çoxlu dəlillər vardır.

Karl Saqan: İblislərlə dolu dünya - Elmin şam işığında

Lakin sözügedən düşüncə dini təhsil almayanlara və hətta, kiçik uşaqlara belə doğru gəlir. Bu, xüsusilə, altı yaşlı oğlum Maksla mübahisə etdiyim bir gecə mənə aydın oldu. O gecə mənə ona yatması lazım olduğunu söylədim, o isə, cavabında “Məni yatağa apara bilərsən, amma məni yatmağa məcbur edə bilməzsən. Bu mənim beynim!”-dedi. Cavabı marağımı cəlb etdiyi üçün ona beynin nə edib nə etmədiyini soruşdum. Cavablarında maraqlı bir yarılma baş göstərdi. Maks israrla beynin görmə, eşitmə, dadma və iyləmə prosesində iştirak etdiyini və onun düşünməkdən məsul olduğunu bildirdi. Fəqət röya görmək, üzülmək və ya qardaşını sevmək üçün beynin lazım gəlmədiyini dedi. “Beynim mənə kömək edə bilər”- Maks dedi, “amma bunları mən edirəm”.

Maks müstəsna deyildir. Bizim mədəniyyətdə uşaqlara düşüncənin beyin ilə əlaqədar olduğu öyrədilir, lakin onlar beyin ilə əlaqədar düşüncəni problem çözmə, akademik götür-qoy kimi dar mənada başa düşür. Onlar beyni şüurlu təcrübənin mənbəyi olaraq görmürlər; beyni özləri ilə eyniləşdirmirlər. Uşaqlar beynə koqnitiv bir protez kimi baxır - Maks bir şəxsiyyət kimi vardır, bir də onun problemləri çözmək üçün bir komputer kimi istifadə etdiyi beyni vardır. Bu ortaq-anlayışla [13] bağlı konsepsiyaya görə, beyin, Stiven Pinkerin dediyi kimi, “ruh üçün personal bir cib komputeridir”

Əgər bədən və ruhun ayrı olduğu düşünülərsə, onda ruhsuz bədənlər də ola bilər. Bir cəsədə əvvəllər ruhu olmuş bir bədən olaraq baxılır. Əksər şeylər - stullar, fincanlar, ağaclar-heç bir vaxt ruha malik olmamışdır; onlar heç vaxt şüura və iradəyə malik olmamışdır. Eyni şəkildə, heç olmazsa, bəzi insan olmayan heyvanlar Dekartın təsvir etdiyi kimi “heyvan-maşınlar” və ya kompleks avtomatlar [14] olaraq görülə bilər. İstehsalat robotları, Haiti zombiləri və Yəhudi qolemləri [15] kimi bəzi süni məxluqlar da azad iradəsi və ya əxlaq hissi olmayan ruhsuz varlıqlar olaraq görülür.

Tanrılarla heyvanlar arasında: “Gilqamış” dastanında insana çevrilmə

O zaman bədənləri olmayan ruhlar da vardır. Tandığım insanların əksəriyyəti kainatı yaradan, möcüzələr nümayiş etdirən və duaları dinləyən bir Tanrıya inanır. O hər şeyə gücü çatan və hər şeyi biləndir, sonsuz şəfqət, ədalət və mərhəmət sahibidir. Fəqət hərfi mənada bir bədənə sahib deyildir. Bəzi insanlar isə, müvəqqəti olaraq fiziki forma ala bilən və insanları və ya heyvanları ələ keçirə bilən daha az əhəmiyyətli qeyri-maddi varlıqlara inanır. Bunlara misal olaraq, mələkləri, pəriləri, ifritləri, bədxah ruhları və İsanın insanların bədənindən tez-tez çıxardığı şeytanları göstərmək olar.

Bu inanc sistemi bədənlərimiz öldükdən sonra həyatda qala bilmə imkanının önünü açır. Əksər insan bədən məhv olduqdan sonra ruhun yaşadığına inanır: o, cənnətə qalxa, cəhənnəmə enə, paralel bir dünyaya gedə, insan və ya heyvan olsun, hər hansı bir bədənə girə bilər. Həqiqətən də, ölüm vasitəsilə öz bədənlərindən xilas olan əcdadların ruhları ilə dünyanın dolu olduğu inancı mədəniyyətlər arasında geniş yayılmışdır. Bədənlərimizin məhv olduğunu, beyinlərimizin fəaliyyət göstərmədiyini, sümüklərimizin toza döndüyünü xəyal edə bilərik, amma varlığımızın tamamilə sonlandığını təsəvvür etmək çox çətindir - bəlkə də heç cür mümkün deyildir. Bədənsiz bir ruh fikri bizə məntiqli gəlir.

Biz iddia edirik ki, dualist olduğumuz üçün ölümdən sonrakı həyata inanırıq. Freyd kimi bəzilərinin mövqeyi isə budur ki, biz ölümdən sonrakı həyata inanmaqdan ötrü dualist olmuşuq. Freydin mülahizəsinə görə, “ruh doktrinası” ölüm probleminin həll etmək üçün meydana çıxmışdır: yəni, əgər ruhlar varsa, o zaman şüurlu təcrübənin sonlanmasına ehtiyac qalmaz. Ya da ola bilsin, axirət həyatına inanc mədəni xarakter daşıyır: kütlələri cənət mükafatları və cəhənnəm cəzaları ilə kontrol etməklə güclü liderlərin maraqlarına xidmət etmək üçün dini avtoritetlər bizə belə olduğunu söylədiyinə görə inanırıq. Lakin dinin-təsadüf-olması nəzəriyyəsinə üstünlük verməyin bir səbəbi vardır.

Allaha ehtiyac hiss edənlər və etməyənlər (2-ci hissə)

Diqqətəşayan bir tədqiqatda, psixoloqlar Arkanzas Universitetindən Cessi Berinq və Florida Atlantik Universitetindən David Byorklund şəkillərdən də istifadə edərək kiçik uşaqlara bir timsahla bir siçanın faciəylə nəticələnən hekayəsini danışdılar: “Eyvah! Mister Timsah Qəhvəyi Siçanı görür və budur, onu tutmağa gəlir!” [Uşaqlara siçanı yeyən timsahın rəsmi göstərilir]. “Bəli, Qəhvəyi Siçanın Mister Timsah tərəfindən yeyildiyi görünür. Qəhvəyi Siçan artıq həyatda deyil”.

Sonra eksperimentatorlar uşaqlara siçanın bioloji fəaliyyəti barəsində “Siçan artıq həyatda deyil, bundan sonra onun ayaqyoluna getməsinə ehtiyac qalacaqmı?”, “Onun qulaqları hələ də işləyirmi?” və “Onun beyni hələ də işləyirmi?” kimi və siçanın mental fəaliyyəti barəsində “Siçan artıq həyatda deyil, o yenə də acarmı?”, “O, timsah haqqında nə düşünür?” və “O hələ də evə getmək istəyirmi?” kimi suallar verdilər.

Gözlənildiyi kimi, uşaqlar bioloji xüsusiyyətlərə ölümün təsirini qəbul etmişdir: ehtiyac fasilələrinə gərək yoxdur; qulaqlar və beyin də işləmir. Siçanın bədəni getmişdir. Lakin psixoloji xüsusiyyətlərə ölümün təsirini uşaqların yarıdan çoxu qəbul etməmiş və onların davam etdiyini söyləmişdir: ölü siçan aclıq hiss edə bilər, düşünə və arzulaya bilər. Ruh həyatda qalmışdır. Uşaqlar buna yetkinlərdən daha çox inanır. Bu isə, o deməkdir ki, öz mədəniyyətimizə mənsub insanların inandığı spesifik axirət həyatını (cənnət, reinkarnasiya, mənəvi bir dünya və s.) inanmaq məcburiyyətində olmağımıza baxmayaraq, ölümdən sonrakı həyatın mümkün olduğu fikri öyrənilmiş bir şey deyildir. O bizim dünya haqqında təbii düşünmə tərzimizin əlavə bir məhsuludur.

ardı var...

[13] Ortaq–anlayış (ing. common-sense)-izahlı lüğətdə “sağlam düşüncə” deyə tərcümə edilmişdir (https://www.azleks.az/online-dictionary/common+sense). Amma belə bir tərcümə yanlış anlamalara yol açır. Bu baxımdan türkcədəki “sağduyu” kəlməsini də uyğun görmədik. Common sense-ağıllı və təhlükəsiz şəkildə yaşamağımız üçün lazım olan praktik biliyin və mühakimə qabiliyyətinin təməl səviyyəsidir (https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/common-sense). Yəni, belə bir təməl ki hər kəs üçün müştərəkdir. Ondan dolayı bunu ortaq-hiss, ortaq-anlayış deyə çevirmənin daha uyğun olduğunu düşünürük.

[14] Avtomat-avtomatik işləyən mexanizm, maşın və s.

[15] Qolem (ivr. גולם, goilem‎) əfsanələrdə ruhu olmayan, əsasən gildən və ya torpaqdan yaradılan bir canlıdır. Orta əsrlərdə tanrının adlarının fərqli formada deyilməsi, bu sözləri yaradan hərflərin fərqli formada düzülməsi və ya bunların bir kağıza yazılaraq düzəldilən tilsimlərlə qolem yaradılmasına bağlı bir çox əfsanə yaranmışdır. Bir yəhudi əfsanəsinin qəhrəmanıdır, Talmudda Adəmin ruh üfürülmədən əvvəl bir qolem olduğu yazılır.Yəhudi folklorunda qolemlər, əsasən insan forması verilmiş palçıqdan düzəldilir. Ruhları yoxdur, zəkaları düşük səviyyədədir (baxın: http://www.wikizero.biz/index.php?q=aHR0cHM6Ly9hei53aWtpcGVkaWEub3JnL3dpa2kvUW9sZW0 )

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR