Qəzəbdən uzaq

Martha C Nussbaum

Emosional İntellekt
Photo

Qəzəb bizim siyasətimizi və mədəniyyətimizi çulğalayan bir duyğudur. Fəlsəfə bizə bu kor quyudan çıxmağa kömək edə bilər.

Qəzəb kimi başqa elə bir hiss yoxdur ki, onun barəsində bu cür qüvvətlə və aydın şəkildə düşünə bilək. Qəzəb hər gün əksəriyyətimizin – şəxsi münasibətlərdə, iş yerində, yolda, hava səyahətində, tez-tez də siyasətdə qarşımıza çıxır. Qəzəb həm zəhərlidir, həm də geniş yayılıb. Hətta insanlar onun dağıdıcı meyllərini qəbul edəndə belə, onu özünəhörmət və kişiliyi (qadınlarda bərabərliyin sübutu) sübut edən güclü bir duyğu kimi görməklə, əksər vaxt tələyə düşürlər. Əgər təhqirlərə və səhvlərə qəzəblənməsən, onurğasız və əfəl kimi görünəcəksən. Ənənəvi sağlam düşüncə bizə belə deyir: kimsə sənə qarşı səhv hərəkət edəndə, sən haqlı olaraq, onu yerinə oturtmalı və penalti atmalısan. Biz bunu futbol siyasəti adlandıra bilərdik, amma bir şeyi ən başdan etiraf etməliyik ki, idmançılar ritorikalarının necə olmasından asılı olmayaraq, öz qəzəblərini komandanın hədəflərinə yönəltməli olan dissiplinli insan olmaq məcburiyyətindədirlər.

Biz qəzəb barədə dərindən düşünəndə, onun insan həyatını zay edən necə axmaq bir hiss olduğunu görürük. Qərbin refleksiya ənənəsində başlanğıc nöqtəsi sayılan, əla olmasa da, faydalı olan Aristotelin tərifi başlanğıc üçün ən münasib tərif ola bilər. Aristotel deyirdi ki, qəzəb bir nəfərin qayğısına qaldığı bir şeyə, yaxud bir kimsəyə vurulan güclü zərbədir və qəzəbli insanın fikrincə, vurulan zərbə ədalətsizdir. Filosof əlavə edir ki, qəzəb ağrılı olsa da, onun mayasında qisas almaq üçün ümid də yatır. Beləliklə, qəzəb birinin qayğısına qaldığı dəyərlərə, yaxud çevrəyə haqsızca vurulmuş güclü zərbəni ehtiva edir. Bütün bunlar doğru və ziddiyətdən kənarmış kimi görünür. Bəlkə də Aristotelin ideyasındakı ziddiyyətli cəhət (baxmayaraq ki, qəzəbdən yazan bütün qərbli filosoflar bu fikirlə razılaşır), qəzəbli insanın hansı cürsə qisas almaq istəməsi və bu qisasın qəzəbin konseptual bir parçası olmasıdır. Başqa sözlə desək, əgər sən hansısa yolla qısas almaq istəmirsənsə, sənin emosiyan nəsə başqa şeydir – bəlkə də qüssə, amma qəzəb deyil.

Bu dorğudan da düzgündürmü? Məncə, bəli. Biz bir şeyi başa düşməliyik ki, qisas arzusu çox dərində yata bilər: qəzəbli insan öz-özünə qisas almağa ehtiyac duymur. O, bunu sadəcə qanunun, yaxud hansısa ilahi qüvvənin etməsini istəyə bilər. Və ya o, altdan-altdan səhv edənin gələcək həyatında başına pis şey gəlməsini, məsələn, ayağısürüşkən əriylə evliliyinin korlanmasını arzulaya bilər. Zənnimcə, əgər biz geniş yayılmış bu cür istəklərə haqq qazandırırıqsa, onda Aristotel haqlı olur: qəzəb hissində hansı cürsə qisas tendensiyası var. Qəzəbi empirik olaraq (təcrübəyə əsaslanan) tədqiq edən müasir psixoloqlar da qəzəbdəki ağrıdan ümidə olan ikiqat fəaliyyəti müşahidə etməklə, Aristotellə razılaşırlar.

İnsan təbiəti barəsində psixologiyanın 10 bədbin tapıntısı

Lakin ən əsas tapmaca budur: qisasçılıq fikrində məntiq yoxdur. Edilən yanlış hərəkət nə olursa olsun – qətl, zorlama, satqınlıq – xəta törədənə yaşadılan ağrı itirilmiş şeyi bərpa etməyə kömək etmir. Biz daim qisas barədə fikirləşirik və bizə edilən həqarətin necəsə əvəzini çıxacaq cəza və təhqir arasındakı proporsionallıq barədə düşünmək, əslində, həqiqi insani haldır. Lakin bunun mənası yoxdur. Tutalım ki, mənim dostumu zorlayıblar. Mən cinayətkarın dərhal həbs olunmasını, məhkum edilib cəzalandırılmasını istəyirəm. Amma doğrudan da, burda ortaya yaxşı nə çıxa bilər? Gələcəyi nəzərdə tutaraq, mən çox şey -dostumun həyatının qaydasına düşməsini, gələcək təcavüzlərin qarşısının alınmasını və dayandırılmasını istəyə bilərəm. Amma günahkara qarşı sərt münasibətin son məqsədə nail olmağa imkan verəcəyi hələ məlum deyil. Bu, empirik məsələdir. Amma insanlar adətən buna empirik məsələ kimi baxmırlar: onlar qana qan, ağrıya ağrı prinsipinin düzgün yol olduğunu əsas tutan kosmik labüdlük fikrini rəhbər tuturlar. Qisasçılıq xalis insani düşüncədir, amma bu həm də həyatın mənasını kökündən yanlış izah edən bir yoldur.

Fikrimcə, qisas almaq düşüncəsini məntiqli göstərən təkcə bir məqam var. Bu, səhvin tamamilə, Aristotelin təbirincə desək, “nüfuza xələl gətirdiyi” məqamdır: tamamilə şəxsi nüfuza yönələn təhqir. Əgər məsələ ədalətsizlikdən deyil, mənim cəmiyyət iyerarxiyasındakı mövqeyimə xələl gətirilməsindən gedirsə, onda mən səhv edəni təhqir etməklə, onu səviyyəcə özümdən aşağı endirib özümü isə nisbətdə yuxarı qaldırmaqla, nəyəsə nail ola bilərəm və əgər mənim yeganə qayğım nüfuz məsələsidirsə, onda mən yanlış hərəkət nəticəsində ortaya çıxan real problemlərin həll olunmamasından narahatlıq keçirməyə bilərəm.

Qisas almaq istəyilə yanıb qovrulan, həqiqi qəzəblə dolu aldadılmış insan mən deyərdim, tezliklə yol ayrıcına gəlib çıxır. Onun qarşısında üç yol var. Birinci yol: o, nüfuz məsələsini əsas tutmaqla irəliləyir, o, baş verənlərin hamısının özü və özünün nüfuzuyla əlaqələndirir. Bu məqamda onun qisasçılıq niyyəti məntiqlidir, lakin onun əsas tutduğu məsələ normativ olaraq özmərkəzli və qüsurlu şəkildə darçərçivəlidir. İkinci yol: o, ilkin cinayəti əsas tutur (zorlama, qətl və s.) və qisas alarkən, cinayətkarın əzab çəkəcəyini, beləliklə də, hər şeyi yoluna düşəcəyini xəyal edir. Bu nümunədə onun normativ fokusu doğru şeylərə istiqamətlənib, amma onun nə düşünməsinin bir mənası yoxdur. Üçüncü yol: əgər o, rasional insandırsa, bu iki yolu analiz edib onlardan imtina edəndən sonra, hamısından daha yaxşı olan üçüncü yolun onun üzünə açıq olduğunun fərqinə varacaq: o gələcəyə istiqamətlənməklə, situasiyada hansısa bir mənası olacaq şeyləri edə və həqiqətən də faydalı ola bilər. Buraya xatakarın cəzalandırılması da aiddir, amma qisasçılıq zəminində yox, onun pis əməllərdən çəkindirimək mənasında.

Əksər insanlar hər gün günə qəzəblə başlayırlar: onlar həqiqətən səhv edənin əzab çəkməsini istəyirlər

Tolerantlıq problemi haqqında

Beləliklə, gəlin mənim iddiamı konkretləşdirək: qəzəbin bir mənası var (çünki nüfuza yönəlib), onun qisasçı meyli bir qayda olaraq problematikdir, çünki nüfuza dar çərçivədə köklənmək yaxşı meyllərin qarşısını alır. Əgər o, normativ olaraq məntiqlidirsə (çünki xələl gətirilən vacib insani məfhumlara fokuslanıb), onun qisasçı meylinin mənası yoxdur, buna görə də problematikdir. Gəlin bu fokus dəyişikliyini bir fikirdən digər fikrə Tranzisiya (Transition – Keçid –tərc) adlandıraq. Biz adəti üzrə qisasçılığın və nüfuzun dominantlıq etdiyi həyatlarımızı çox ciddi şəkildə Tranzisiya etməyə ehtiyac duyuruq.

Bəzən hansısa bir insan Tranzisiyanı özündə ehtiva edən emosiyaya əvvəlcədən malik olur. Məsələn, o belə deyir: “Necə də iyrəncdir! Bu, bir də baş verməməlidir”. Biz bu emosiyanı Tranzisiya-Qəzəb adlandıra bilərik, amma bu emosiyanın ənənəvi qəzəblə əlaqəsi yoxdur. İnsanlar hər gün günə qəzəblə başlayırlar: onlar həqiqətən də səhv edənin əzab çəkməsini istəyirlər. Buna görə də Tranzisiya əxlaqi və əksərən də siyasi səyləri gərəkdirir. O, gələcəyə yönəlmiş rasionallığı, alicənablıq ruhunu və əməkdaşlığı tələb edir.

Qəzəbə qarşı mübarizə aparmaq üçün adətən təkbaşına özünüanaliz lazımdır. Məsələylə əlaqədar olan qəzəb şəxsi, işlə bağlı, yaxud siyasi olmasından asılı olmayaraq, şəxsi vərdişlərə və ənənəvi mədəni güclərə qarşı getmək üçün cəhdlər etməyi tələb edir. Bir çox görkəmli liderlər bu mübarizənin əhəmiyyətini dərk ediblər, ən çox da Nelson Mandela. O, tez-tez deyirdi ki, qəzəbin nə olduğunu yaxşı bilir və öz daxilində mövcud olan qisasçılıq hissiylə mübarizə aparmalı olub. Onun sözlərinə görə, 27 illik məhbus həyatında öz şəxsiyyətini gələcəyə yönləndirmək və qəzəbin tələsinə düşməmək üçün intizamla meditasiya etməli olub. İndi məlum olur ki, Robben Adasının məhkumları (Cənub Afrika Respublikasında Nelson Mandela başda olmaqla, bir çox dissidentin saxlanıldığı həbsxana –tərc) qəzəbin deqradasiyasına Stoik filosof Mark Avrelinin səbrlə qarşı getmək modeli olan “Meditasiyalar”ından istifadə ediblər.

Güc yoxsa zəiflikdirmi?

Amma yalnız Mandela mübarizədə qalib çıxmaqda qərarlı olub. O, bilirdi ki, iki qrupun şübhə, qəzəb və bir-birlərindən etdikləri səhvlərə görə qisas almaq arzuları ortaya yaxşı bir ölkənin çıxmasına imkan verməyə bilər, amma o, israrla bunu istəyirdi. Səhvlər faciəvi olsa da, dövlətçilik üçün əməkdaşlıq zəruri idi. Beləliklə, o pis həbsxana şəraitində məhbus yoldaşlarının qəbuledilməz saydığı şeyləri elədi. O, afrikaans dilini öyrəndi. Qəsbkar rejimin mədəniyyətini və düşüncə tərzini mənimsədi. Həbsxanadakılarla dostluqlar qurmaqla, əməkdaşlığı təcrübədən keçirdi. Alicənablıq və səmimilik keçmiş əməlləri təmizə çıxarmasa da, gələcək tərəqqi üçün zəruri idi.

Mandela adəti üzrə insanlara kiçik pritçalar danışardı. Təsəvvür edin, günəş və külək səyyahın üzərindəki örtüyü birinci hansının atmağa məcbur edəcəyi barədə yarışırlar. Külək birdən sürətlə, aqressivcə əsməyə başlayır. Və səyyah örtüyə biraz da möhkəm bürünür. Sonra günəş parıldamağa başlayır, əvvəlcə xəfif parıldayır, sonra isə getdikcə güclənir. Səyyah əvvəlcə örtüyünü boşaldır, ən sonda isə onu çıxarır. Mandela liderin də belə fəaliyyət göstərməli olduğunu deyirdi: qisas almaq zehniyyəti bir kənara atılmalı, gələcək isə həvəsli əməkdaşlıq yoluyla qurulmalı idi.

Mandela realist idi. Heç kim onu Qandi kimi Hitleri sevgiylə dəyişdirməyi təklif etdiyini görə bilməzdi. Qeyri-zorakılıq işə yaramayanda, o zorakılıqdan strateji şəkildə yararlanmağa meylli idi. Qəzəbsizlik qeyri-zorakılığa gətirib çıxarmır (Qandi əksini düşünsə də). Mandela dövlətçiliyi və yeni dövlətin tələb etdiyi ruhu dərk edirdi. Belə ki, zorakılığa olan strateji müraciətin arxasında Tranzisional (Keçici) kimi qəbul edilən nöqteyi-nəzər vardı, bu keçicilik qisasçılığa deyil, amansız və dəhşətli əməllərə əsaslansa da, ümumi gələcəyin yaradılmasına xidmət edirdi.

Afrika Milli Konqresi (AMK) mübarizədə qalib gələndə, onun üzvlərinin qisas almaq istəməsi xüsusi vurğulanmalıdır. İstəyirdilər, çünki başqalarının iyrənc səhvlərinə görə əziyyət çəkmişdilər. Amma Mandela istəmirdi. AMK keçmiş Afrikaner himninin azadlıq hərəkatının himni ilə əvəzlənməsinə səs verəndə, Mandela onları indiki himnin qəbul edilməsinə inandıra bildi, bu himndə isə azadlıq himni (3 Afrikan dilindən istifadə etməklə), Afrikaner himnindən bir misra və ingilis dilində olan bir hissə var. AMK reqbi komandasını milli komanda kimi çıxdaş etmək istəyəndə, idmanın irqçiliklə bağlı olan tarixi əlaqəsini düzgün qiymətləndirən Mandela yaxşı məlum olduğu kimi əks tərəfə keçdi, o, reqbi komandasının Dünya Çempionatındakı qalibiyyətini dəstəklədi və dostluq telləri qurmaqla ağ oyunçuların gənc qaradərili uşaqlara idmanı öyrətməsinə töhvə verdi. İnsanlarda yaxşı şeylər görməyi istəməsinə dair verilən suala Mandela belə cavab vermişdi: “Sənin öhdənə düşən insanlarla mələk olduqlarına görə yox, insan olduqlarına görə işləməkdir”.

Mandela sadəcə bir məsələni qaldırır: mən dostluğa və əməkdaşlığa necə nail ol bilərəm?

Mandela təkcə qisasçılığın deyil, nüfuz qazanmaq mübtəlasının da hiyləgər tələsinə düşməmişdi. O heç bir zaman özünü xırda işlərin fövqünə qoymaz, heç zaman öz nüfuzundan başqalarını alçatmaq üçün istifadə etməzdi. Evə buraxılmaq ərəfəsində, həbsxanadan qurtulmasına az qalmış və hələ də məhbus sayıldığı zaman türmə keşikçilərindən birini ona aşpaz təyin etmişdilər, onunla qulluqçu arasında adi bir mövzuda, yeməklər necə bişirilməsinə dair möhtəşəm söhbət olmuşdu:

Onda olan gərginliyi və qəzəbi aradan qaldırmaq üçün mən xeyli əlləşməli oldum, o, bir məhbusa yemək bişirmək, sonra da qablarını yumaq məcburiyyətində qalmışdı, mən ona özümün yemək bişirməyini təklif etdim, amma o imtina etdi… Dedi ki, bu, onun işidir. “Yox, biz birlikdə etməliyik”, – mən dedim. O, həqiqi inad göstərsə də, mən onu məcbur elədim, sözün həqiqi mənasında yeməkləri mənim bişirməyimə icazə verməsi üçün dirəşdim və axırda biz çox gözəl münasibət qurduq. Nəzarətçi Svart yaxşı oğlandır, mənim yaxşı dostlarımdan biridir.

Belə bir nüfuz dəyişikliyini görmək yəqin, çox maraqlı olub: bir vaxtlar ağa olan Afrikaner bir vaxtlar nifrət obyekti olan AMK liderinə yemək hazırlayır. Qisasçılıq nöqteyi-nəzərindən də hadisə maraqlı olub yəqin: həbsxana gözətçisi layiq olduğu təhqirə məruz qalmalıydı, çünki basqıçı rejimlə cinayət ortağı idi. Nə qədər heyrətamiz olsa da, Mandela bu nəhs yollardan heç birinə xırda da olsa addım atmadı. O sadəcə sual verdi: mən dostluğa və əməkdaşlığa necə nail ola bilərəm?

Mandelanın layihəsi siyasi idi: amma onun bir çox cəhətlərdən bizim həyatımızla – uşaq böyütməklə, yaxşı həmkar olmaqla, maşın sürməklə əlaqəsi var. Əlbəttə, onun həm də siyasi nailiyyətin və uğurlu dövlətin hansı yollar cızmasıyla bağlı bizim düşüncəmizə də təsiri böyükdür. Biz nə zaman əxlaqi və siyasi qərarların təzyiqi ilə üzləşsək, fikrimizi aydınlaşdırmalı və Mandelanın “Özümlə söhbət” kimi xarakterizə etdiyi (Mark Avrelidən sitat gətirməklə) məsələ barəsində xeyli baş sındırmalıyıq. Mənim düşüncəmə görə, bu cür eləsək, qəzəbin təklif etdiyi arqumentlər bizə çox aciz və zəif görünəcək, nəcibliyin və irəligörüşlü məntiqin səsi isə daha güclü və gözəl çıxacaq.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR