SSRİ-də Nizami Gəncəvinin tədqiqat tarixindən: İldönümü ətrafında – E.E. Bertels, J.V. Stalin və başqaları (2-ci hissə)

Ədəbiyyat

Aleksandr Otaroviç Tamazşvilli (Alexander Otarovich Tamazshvilli) təqaüdə çıxana qədər Sankt-Peterburqdakı Rusiya Oriental tədqiqatlar İnstitutunda çalışmışdır. Alim SSRİ-də Nizaminin Azərbaycanın milli kimlik atributu kimi siyasiləşdirilməsi və 800 illik yubleyi ilə bağlı iki məqalə müəllifidir. Həmin məqalələrdən biri “SSRİ-də Nizami Gəncəvinin tədqiqat tarixindən: İldönümü ətrafında – E.E. Bertels, J.V. Stalin və başqaları” (From the History of Study of Nezami-ye Ganjavi in the USSR: Around the Anniversary – E.E. Bertels, J.V. Stalin, and others) adlanır.

Onlar N.Ya.Marrın adını Azərbaycanda Nizami tədqiqatlarına bağlamaqda çətinlik çəkmədilər: “Nizaminin elmi anlayışının təftişində xüsusi haqq Azərbaycan alimlərinə, akademik N.Ya. Marr, professor Yu.N. Marr və başqalarına məxsusdur. Onlar Azərbaycanlı şairin imicini təhrif edən Burjuaziya Oriental Tədqiqatının nəzərdən keçirilmə haqlarını öz əllərində saxlayırdılar...” (Rafili, M., Nizami Gyandzhevi i ego tvorchestvo (Nezami Ganjavi and his works). Baku, 1947, p.7-8.). Marra bu istinad daha çox siyasi səbəblərdən ortaya çıxmışdı, çünki alim Nizaminin Azərbaycan şairi olduğunu birbaşa bəyan etməmişdi.

SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan şöbəsinin Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu 1937-ci ildən etibarən əminliklə böyük klassik adlandırılan Nizami Gəncəvinin əsərlərinin tədqiqi və hazırlanmasına dair işlərə başlamışdı (Yagubov, A.A. Nauchnaya Rabota v Azerbaijane (The Scholarly Work in Azerbaijan). Bakinskiy Rabochiy (The Baku Worker). 28.02.1938. №48.). 1937-ci ilin ikinci yarısında Azərbaycanda nəşr olunan materiallarda, Nizaminin adı və əsərləri tez-tez Şota Rustavelinin adına və əsərlərinə sıx bağlanırdı. Azərbaycanlı ədəbiyyatçının “Pələng dərisi geymiş pəhləvan” poemasının 750 illik yubileyi münasibətiylə Bakı Bələdiyyə Sovetinin İşçi Deputatlarının təntənəli plenumunda etdiyi çıxış yaxşı nümunədir: “Yoldaş Mirzə İbrahimov Rustaveli dövründə yaşayıb-yaratmış, Şota tərəfindən dahiliklə tərənnüm edilmiş eyni yüksək ideal və istəklər üçün mübarizə aparmış və yalnız Stalin dövründə başa düşülmüş, Azərbaycan ədəbiyyatının klassiklərini – Nizami və Xaqani – xatırlamışdı” (Antologiya Azerbaydzhanskoy Poezii (Anthology of the Azerbaijani Poetry). Literaturniy Azerbaydzhan (Literary Azerbaijan). 1938, №3. p.8; Antologiya Azerbaydzhanskoy Poezii (Anthology of the Azerbaijani Poetry). Literaturnaya Gazeta (Literary Gazette). 05.04.1938, №19.).

Burada Rustavelinin adı, Nizaminin əsərləri və ideyalarının Stalin dövrünün ideyaları ilə daha eyhamlı formada ahənginə yaxud dolayısı ilə Stalinin bəzi şəxsi fikirləriylə ahənginə dair fundamental fikir irəli sürməyə yardım edir. Nizami məsələsinə dair Azərbaycanın qərarında Moskvanın dəstəyi son dərəcə vacib idi.

1938-ci ildən sonrakı il SSRİ-də Nizami "laqeydliyi"nin birdəfəlik son qoyulduğu ildir. Azərbaycan İncəsənəti Ongünlüyü 1938-ci ilin 5-15 aprel tarixlərində Moskvada böyük uğurla keçdi. Bakıda “Azərnəşr” Konstantin Simonov tərəfindən tərcümə edilmiş Nizami Gəncəvinin şeirləri olan "Azərbaycan poeziyasının antologiyası"nın 700 xatirə nüsxəsini nəşr etdi. Antologiyanın redaktoru yalnız bir nəfər – V. Luqovskiy idi. Digər iki nəfərin – Səməd Vurğun və Ş.Şamilovun 1937-ci ildə işə yaramadıqları üçün çıxarıldığı nəticəsinə gəlmək məntiqlidir, lakin fərz edilir ki, səbəb yalnız bu deyildi. Bəzi mənbələrə görə, antologiyanın ikinci redaktoru da var idi – artıq Azərbaycan SSRİ Sovet Xalq Komitəsi (Nazirliyi) yanında İncəsənət Məsələləri Şöbəsinin rəhbəri olan Mirzə İbrahimov; lakin onun adı da kitaba salınmamışdı. Yüksək rütbəli rəsmilərin adının antologiya redaktorları siyahısından itib-batmasının səbəbi, ehtimal ki, işin sadəcə Azərbaycan və Rusiyanın yaradıcı intelligensiyasının təşəbbüs və əməyinin nəticəsi kimi görülməsi idi. Bundan əlavə, yalnız qeyri-azərbaycanlı şairlər tərəfindən (yalnız səthi) edilən işləri Nizaminin milliyyətçi baxışı hesab etmək daha çətindir. Antologiyanın anonim önsözü “12-ci əsrin azərbaycanlı şairləri arasında Nizami çox yüksək qiymətləndirilir” – deyir, lakin bu iddia heç bir şey ilə dəstəklənmir (Poeziya azerbaydzhanskogo naroda. Istoricheskiy obzor. (The Poetry of the Azerbaijani People. An Historical Overview). Antologiya azerbaydzhanskoy poezii (The Anthology of the Azerbaijani Poetry). Baku, 1938, p.3.).

Bu antologiyanın nəşri Nizaminin vəziyyətinə dair qərar vermək üçün məkrli bir taktiki hərəkət idi. Şübhəsiz ki, bu kitab SSRİ hökumətinin üzvlərinə və Azərbaycan İncəsənəti Ongünlüyünə canlı maraq göstərən AK(b)P rəhbərliyinə verilmişdir. Bunların arasında Stalin də vardı.

Əgər “Azərbaycan şeir antologiyası”nın (məsələn, Nizaminin milli mənsubiyyətinə dair iddia) məzmununda hər hansı bir şey etiraz və siyasiləşdirilmiş tənqidə səbəb olarsa, xətalı kitabın nəşrinin günahı Azərbaycan SSRİ rəhbərliyində qalacaqdı; ancaq onların Nizami haqqında fikirlərinin kitabda əks olunduğuna dair heç bir sübut yoxdur.

Bununla belə, bu fikirləri önsözün müəlliflərinə müvafiq şəkildə Antologiyada tam təzahür etdirmək çox da çətin olmazdı. Lakin, aşkar şəkildə, Antologiyanın məzmununa dair hansısa sual və ya etiraz yox idi. İstənilən halda, “Azərbaycan şeir antologiyası”nın ilk nəşri qəribə tale yaşadı. Ədəbiyyat adamları və alimlərin Antologiyadan praktik olaraq xəbərdar olmaması mümkün deyildi; lakin bəzi səbəblərdən dolayı insanlar bu barədə çox danışmadılar. Kitabda önsözün bir hissəsi olan “Nizami Gəncəvi” adlı qısa esse Rüstəm Əliyevin “Nizami: Qısa Biblioqrafik Arayış” (Bakı, 1982) əsərində də qeyd edilmir.

Ongünlüyün açıldığı gün Pravda qəzetində “Azərbaycan xalqının incəsənəti” adlı baş məqalə dərc olundu. Məqalədə yazılırdı: “Hələ feodal qanunsuzluğu dövründə, Azərbaycan xalqı ən böyük sənətkarlara həyat verdi. Nizami, Xəqani, Bağdadlı Füzulinin adları fars şairləri Sədi və Hafiz ilə eyni səviyyədə dayanır. Nizami, Xaqani və Füzuli yalnız təzyiq altında yadellilərə xidmət edən xalqın vətənpərvərlərini alovlandırdı” (Iskusstvo azerbaydzhanskogo naroda. (The Art of the Azerbaijani People). Pravda. 05.04.1938, №94.). Məqalənin mənasının Nizaminin Azərbaycana “geri qaytarılması” üçün şişirdilməsi çox çətindir. Bu, rəsmi Moskvanın Azərbaycan SSR-nin Nizami barədə verdiyi qərarıyla razılaşdığını sübut edirdi.

Ertəsi gün, 6 aprel 1938-ci ildə, “Bakı Fəhləsi” Pravdanın məqaləsini (hansı ki, onun mənasını respublika üçün gücləndirirdi) təkrarən nəşr etdi. Bu andan etibarən rəsmi Bakı hər dəfə təşəbbüsü Moskvaya ötürdüyünü nümayiş etdirəcək və Nizaminin 800 illik yubileyi Moskvadan başlayacaqdı.

18 aprel 1938-ci ildə Pravda “Azərbaycan sənətinin qələbəsi” ilə yola çıxdı. "Lakin bütün qadağalara və təqiblərə baxmayaraq, ədalətsizliklərə qarşı, qəhrəman Azərbaycan xalqı öz üsyançı, cəsarətli və qəzəbli ruhunu ifadə edənləri ərsəyə gətirdi. Feodal qanunsuzluğu dövründə Azərbaycan xalqı Nizami, Xaqani, Füzuli kimi böyük sənətkarlara həyat verdi. Onlar öz xalqının vətənpərvərlərini, ölkələrinin azadlıq və müstəqillik mübarizlərini alovlandırdılar”. Bu, “Pravda”nın Nizamiyə etdiyi daha yaxşı istinad idi” (Torzhestvo azerbaydzhanskogo iskusstva (The Triumph of the Azerbaijani Art). ―Pravda‖ 18.04.1938, №107; Bakinskiy Rabochiy (The Baku Worker). 20.04.1938, №90). Göründüyü kimi, şair artıq yadellilərə xidmət etmirdi.

Güman ki, bu materialın hazırlanmasında Azərbaycan tərəfi, Moskvada Azərbaycan İncəsənəti Ongünlüyündə Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində olan Bağırov və İbrahimovun rəhbərliyi ilə iştirak etmişdi. Yalnız Bağırov bu məqalələrin nəşrini müxtəlif hallarda koordinasiya edə bilərdi.

Lakin kim tərəfindən yazılmasından asılı olmayaraq, bu, AK(b)P Mərkəzi Komitəsinin rəsmi mövqeyini əks etdirirdi; “Pravda”nın yazılarının mənası bu idi. Yalnız seçilmiş bir neçə Orientalist həmin fikirləri poza bilərdi, lakin onlar bunu etmədilər, bəlkə ona görə ki, Nizami məsələsi “Pravda”nın nəşrindən əvvəl də olduqca mübahisə doğururdu. Burada biz Yu.N.Marr və A.N. Boldyrevin şərhlərinə istinad edə bilərik (Boldyrev, A.N., Dva shirvankskikh poeta Nizami i Khakani (Two Shervani Poets: Nezami and Khaqani). – Pamyetniki epokhi Rustaveli (The Statues of the Rustaveli, Epoch), Leningrad, 1938.). 1940-cı illərin sonunda Bertels irəli sürürdü ki, “1938-ci ildə mənə aydın oldu ki, bütün böyük, nəhəng fars ədəbiyyatını dəlilsiz-sübutsuz İrana aid etmək sadəcə yanlış deyil, ən böyük səhvdir. Fars dili bir çox insan tərəfindən istifadə edilirdi, hansı ki tamamilə fərqli bir sistemin ana dili idi” (A.O. Posleslovie (Afterword). Iranistika v Rossii i iranisty (Iranology in Russia and Iranologists). Moscow, 2001, p. 185-186.). Bertelsin 1935-1936-cı illərdə fars şairi hesab etdiyi Nizami ilə bağlı keçmiş fikirlərini nəzərdən keçirməsinin səbəbi “Pravda”nın nəşri idi.

Elmi ədəbiyyatda belə bir fikir var: “E.E. Bertels Nizaminin Azərbaycan şairi olduğunu hər kəsdən əvvəl açıqlamışdır”. Lakin məsələnin daha dərin tədqiqatı göstərir ki, Nizaminin Azərbaycan şairi olduğu qənaətinə Azərbaycan alimləri, ədəbiyyatçıları və siyasətçiləri (Rusiyalı həmkarlarının fikirlərindən çox da narahat olmadan və EE Bertelsdən əvvəl) gəlmişdi.

9 may 1938-ci ildə, yenə də V. Luqovskiy və Səməd Vurğunun redaktorluğu ilə, Moskva Dövlət Bədii Ədəbiyyat Nəşriyyat Evinə yeni bir “Azərbaycan şeir antologiyası” nəşr üçün təqdim edildi. Antologiyada müəllifləri Azərbaycanlı ədəbiyyatşünas və alimləri G.Araslı, M. Arif və M.Rəfili göstərilən “Azərbaycan xalqının poeziyası” adlı önsöz də vardı. Göründüyü kimi, bundan Moskvadakı Azərbaycan İncəsənəti Ongünlüyündən əvvəl bəhs edilirdi – “Antologiyanın kütləvi nəşri Moskvada həyata keçirilir” (Antologiya azerbaydzhanskoy poezii (Anthology of the Azerbaijani Poetry). Bakinskiy rabochiy (The Baku Worker). 23.03.1938, №67.).

Nizaminin milli mənsubiyyətinin nəzərdən keçirilməsinin təşəbbüskarı yaxşı və pis şansa hazır idi.

“Azərbaycan şeir antologiyası”ndan biri Bakıda, digəri isə Moskvada çap olunan iki mətnin tekstual yaxınlığı göstərir ki, yazıçılar qrupu eyni və ya demək olar ki, eyni idi...

Nizaminin 800 illik yubileyi kampaniyasının təşəbbüskarı uzun müddət Leninqrad və Moskvanın elmi dairələrinin şairə dair dəqiq bir açıqlama verməsi üçün gözlədi.

SSRİ Elmlər Akademiyasının iş planını nəzərdən keçirmiş SSRİ Xalq Komissarları Şurası (Sovetlər Şurası) 8 may 1938-ci ildə planı təsdiq etməməyə və daha sonra müzakirəyə çıxarılması üçün Elmlər Akademiyasına göndərilməsinə qərar verdi (V Sovete Narodnykh Komissarov Soyuza SSR (In the Council of the People‘s Commissars of the Union of SSR. VAN, 1938, №5, p. 72.).

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR