Dünyanın sehrini pozmaq

Alan Finkelkraut

Fəlsəfə
Photo

20-ci əsr

Heç şübhəsiz ki, ulu Tanrı və Başqa (insan) arasındakı ziddiyyət bu günədək əsla bu dərəcədə aşkar olmamışdı. İki dünya müharibəsi, sağçı və solçu totalitarizmlər, Xirosima, QULAQ, Auşvitz və Kambocadakı soyqırım – bütün bu hadisələrdən sonra, min illərdi ki, arqument kimi göstərilən – qorxunc fəlakətləri günahkarlıqla açıqlamaq arqumenti artıq keçərli olmayacaq. Bu əzablar, bir kəs tərəfindən göndərilə bilməz: Öz rəzilliklərindən başqa heç bir anlamları yoxdur; bu real hadisələr hansısa tanrı hakimiyyətinə inanan nəsilləri canlandıran “yaradılış” düşüncəsini hökmsüz və dözülməz hala çevirirlər.

İbn Meymun belə deyir:

“Əgər başqası haqqında qeybət etmək və onu pisləmək böyük günahdısa, söhbət mövzusu tanrı olduqda və ona, üzərində yüksəldiyi özəlliklər yükləndiyində, ağzına gələni söyləmək, kim bilir, insandan daha nə böyük məsuliyyət istəyir.”

Bundan belə, tanrıdan bəhs edəndə ağıza gələni söyləyərkən, məsuliyyət daşımalı olacağımızı deyə bilərik; çünki bu, başqası barədə qeybətin bir yoludur. Tanrıya, onu, fəaliyyəti və dəyərləriylə birlikdə, digərləri arasında bir varlıq kimi mühakimə etməklə, yüksək təriflərə boğaraq, qorxunc, təsirli, güclü və qoruyucu kimi qələmə verib yüksəltməklə, rəhbərliyinin qurbanlarından daha yüngül saldırılır. İnsanın öz yaxınına yönəlik iftirasıyla, müqəddəs mükəmməlliyə təriflər yağdırması arasında təkcə bənzərlik yoxdur: Tanrının ucaldılması, gərəksiz iztiraba gərəklilik damğası yapışdıran ən üstün iftira biçimidir. Əgər tanrı varsa və əgər tarixdə varlığını göstərirsə, hökmünü sürdürürsə və güclüdüsə, o zaman bu yüzilin böyük qətliamları onun iradəsini dilə gətirir: Bu qətliamları qoruyan bir səbəb, onlardan qaynaqlanan qorxuları dindirən bir anlam vardır. Bu qətliamlar nəyəsə yarayıb: günahkar insanları cəzalandırmağa və ya dünyanın xilasını hazırlamağa yarayıblar. Bizim məhdud, qismən doğru və birtərəfli baxış bucağımıza görə bəd saydığımız bu qətliamlar – tanrının yuxarıdan aşağıya istiqamətlənən nəzərlərinə görə – daha böyük bir yaxşılıqsevərliyin önəmli ünsürü və onun vəzifəsinin tamamlanması üçün qaçılmaz məqamlardır və özlüyündə varlıq səbəblərinə malikdilər. Bu baxışın anlamı belədir: Əgər bütün bu hadisələr gerçəkləşməsəydi, dünya daha az mükəmməl, daha az rasional olacaqdı.

Əsirgəyən Tanrı – əzab çəkənlərə edilən haqsızlıq, iztirab iftirasıdır və bu, tanrıya müsbət anlam yükləməkdən başqa bir şey deyildir. “Qurbanların boş yerə ölmədiyi barədə təkrarlanan klişeni hər eşitdiyində sinirləri başına vururdu.” (Singer).

“Tanrı Ata” imici xəyalpərəst və uşaqsayağıdırmı? Şübhəsiz ki, belədi. Ancaq təkcə bunla məhdudlaşmır. Bu uşaqsayağı xəyal, gerçəyi ata simvolunun özəllikləriylə dolduran bu dadlı və sabit illüziya, eyni zamanda qəbulediməz düşüncədir: Bundan belə, Əsirgəyən Tanrının özü qəbuledilməz olacaq, onun rəddi deyil.

“Əgər tanrı yoxdusa, onda hər şey sərbəstdir”, söyləyir İvan Karamazov. Yanılırdı. Əgər tanrı yoxdursa, əgər əsrimiz onun varlıq sifətlərini əlindən alıbsa, əgər “tanrı istədi, tanrı seçdi, tanrı buyurdu” deməkdə və tanrıdan həkim və ya qaynana kimi bəhs etməkdə tərəddüd ediriksə (Levinas, Difficile liberte), bu qəti şəkildə, hər hadisə təsdiqlənməsin və iztirab ağlın əsaslarıyla təmizə çıxarılmasın, ona yabancı qalsın, deyədir.

Yıxılmışların həmrəyliyi

İnsanın dünyanı yönəldən bilgə bir varlığa olan inancını itirməsi, bu inanca qatlanmaqdan daha böyük itkidir. Lixtenberg

Bununla belə, “qoruyucu tanrı” ideyasının gücü və cazibəsi kiçik görülməməlidir: Gerçəyi, “Ata simvolu” əsasında əhatələyən bütün bənzətmələrdən arındırmaq, sanıldığından daha çətindir. Bəlkə də tanrı ölmüş; amma bu başqa fiqurlarda yenidən doğulması üçündür. Tanrı yox olan kimi yerini başqa nəsnələr alır. Modern dünya başına gələn fəlakətlərin açıqlamasını və üzücü də olsa, yaxşılığın gerçəkləşməsi üçün gərək duyulan mərhələləri tarixdə və proqressdə görməyi tələb edir. Bu böyük və dünyəvi tanrılığın hər ikisi – tarix və proqress də, tanrının təbiətüstü xeyirxahlığını görünməyən və gerçəyin içindən doğan yaxşılıqsevərliklə yerinə oturdaraq, görəvlərini tamamladılar. İstər inqilabi, istər burjua proqressi, teodiseya-nın ( tanrının yaxşılığı və ədaləti ilə dünyadakı pislik və əzab arasında uzlaşma yaradıb tanrını təmizə çıxarmağı hədəfləyən düşüncə tərzi – tərc) vəzifəsini üstünə götürmüş və fövqəladə bir cidd-cəhdlə bəşəriyyəti çarəsiz buraxmamağa çalışmışdır.

Sonralar mənimsənmiş bu yeni tanrılara da qarşı çıxılmışdı. Bunlar, əsasən dəyər və ideologiya çöküşü deyə adlandırılan sıxıntılı dövrlər zamanında baş vermişdi. Tarix və proqress, əsrimizin sonunda yaşanan xəyal qırıqlıqlarına təslim olmuşdu. Bu gün artıq, Merli-Pontinin (fransız filosofu-tərc) Fransanın Nazi işğalından sonra söylədiyi kimi, bəşər tarixi “bütün mənanı özündə daşıyacaq seçkin bir duruma istiqamətlənmiş, hərəkət halında olan bütünlük”dür deyə bilməyəcəyik. Uğura doğru gedən tarix ideyası, bu ideyanın sehrli simvoluyla əlaqəsi olmayan qətliamlara və saysız-hesabsız haqsızlıqlara əngəl ola bilmədi.

Dini duyğuların hər yerdə görünən parlaq Renessansı, beləcə, modernlik ümidləriylə vidalaşan bu melanxolik atmosferdə başlamışdır. Yerini dəyişən mütləq güclərin hökm sürdüyü durğunluq dönəmindən sonra, boşluğun yol açdığı hürküntü və yetim qalmaq qorxusuyla insanlıq adəti üzrə atasına geri dönmüş ola bilər. Tarix tanrının yerini alır, tanrı da yenidən ardıcılının yerinə keçir: Beləcə, tanrılıq taxtı əsla boş qalmır. Dünənə qədər barbarlıq və fanatizm asketik düşüncənin qalıqları sayılarkən, bu gün inancın çöküşü, getdikcə bütün vəhşiliklərdən məsul sayılır. Bir zamanlar pisliyin səbəbi kimi vurğulanan nəsnə, indi onun çarəsi kimi tərif edilir, əngəl çarəyə çevrilir və dindarlığa geri dönülməklə tanrının yaşadığı və insanları tərk etmədiyinə dair güvənlik əldə edilir.

Bəziləri, Levinasın (Emanuel Levinas, fransız etik filosofu.-tərc) əsərinə də mövzu olan bu marağı dinə geri dönüşlə açıqlayırlar. İnancsızlığın düşüncəni işğal etdiyi çağda bu filosofun oxunmadığını söyləyirdilər: Tanrıya yandaş olması iztehzalı gülümsəməyə yol açırdı. Tanrının öz statusuna yenidən qovuşduğu dövrümüzdə isə Levinas böyük çoşquyla kəşfedilməkdədir. Əgər vəziyyət həqiqətən belədisə, demək ki, Levinas qorxunc dərəcədə yanlış anlaşılıb. Heç bir bayağılığa təəccüblənməyən və bütün olub bitən hadisələrin, tanrı və tarix istədiyi üçün yaşanmaq zəruriyyətində olduğunu heç çaşmadan önə sürən Pangloss həkimləri qarşısında Levinas daha ziyadə Volterin tərəfindədi. Poeme sur le desastre de Lisbonne-in (Lissabon fəlakəti haqqında şeirlər) yazarı, heç nə uğruna həlak olanları əyrisi və doğrusuyla müqəddəs ədalətə həvalə etməyi rədd edir. Bir zəlzələdə qırx beş min insanın ölməsi “hürr və xeyirxah bir tanrının seçimini gərəkdirən ilahi qanunların nəticəsi” deyil, gərəksiz bir iztirabdır. Levinas, güc istəminə qurban gedənlərin adına, bu istəmin Əsirgəyən Tanrının və Ağlın vasitəsi olabiləcəyini vurğulayan ideyaya qarşı çıxaraq bu mövqeni radikallaşdırır.

Digər bir çox örnəklə yan-yana, bu məqam, həqiqi qopuşun, təməl çatın artıq inananlarla özgür düşünənləri deyil, hələ də bir atayla öyünənləri və Çex filosofu Jan Patoçkanın təbirincə desək, yıxılmışları, yəni “şoku yaşayanları, həyatda, ölümdə və nəticə olaraq tarixdə baş verib bitənləri anlayacaq halda olanları” ayırdığının işarətidir. 20-ci əsrin savaşları, onların, özlərini hələ də dini və sekulyar vədlərə qaptırmaları üçün çox anlamlı təcrübə dövrüdür. Əgər inanırlarsa, bu əskisindən daha qəliz, heç bir zəmanəti, heç bir teodesiyası olmayan, əndişə dolu inanc yoluyla üzə çıxır. Əgər inanmırlarsa, bu bir kultu yeni Tanrılara ötürmək və ya dünyaya yeni Tanrının baxış bucağını gətirmək üçün deyildir. Hər ikisi də daxili hüzursuzluğa məhkumdur: insanların bədbəxtliyini ilahi cəzaya yükləyən dindarlığa və davamlı bəşəri proqressin, ard-arda gəlişən rasional prinsipin, tarixin və təbii qanunların bəsit oyunuyla yaxşılığın əldə ediləcəyini düşünməkdən zövq alan bu sadəlövh tanrıtanımazlığa və Atanın yoxluğuna hamısı birlikdə qatlanmaq məcburiyyətindədilər. Ağıl tarixdən geri çəkilir. Müqəddəs varlıq və proqress düşüncəsi də eyni dərəcədə qeyri-müəyyənliyə məruz qalır.

Dinin və inancsızlığın bu yeni, ümüdsüz varlıq biçiminə, zəruriyyətin sirdaşları, ulu idarəçinin, öz gizli niyyətindəki sirrini öyrətdiyi insanlar dirənirlər. Bu insanlar “Tanrının ağzında” və ya dəyişikliklərin o tərəf, bu tərəfində yer tutaraq hər nəyin hesabını verirlər. İstər inanc adamında olsun, istər bilgi adamında, insana dair heç nə onların monoloqunu sarsıtmır: Onlara görə, insan sözləri və davranışları üzərində inisiativ (təşəbbüs) sahibi deyildir. Dünya insanlarla deyil, hər varlığın yüksək bir iradənin müəyyənləşdirdiyi zaman və məkanda oynadığı rollarla və heç bir üzün yayına bilməyəcəyi “həqiqi üzlər”lə doludur. Qeyri-insani heç nə onlara zərər verə bilməz; çünki, bütün iztirablar bir nizama bağlıdır və güvənli coşqunluqla ifadə etdikləri “Bütünlük planı”na uyğundur.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR