Fəlsəfənin önəmi nədir?

Fəlsəfə
Photo

Fəlsəfənin önəmi

Fəlsəfənin önəmi nədir? Bu sualın çeşidli cavabları vardır. Öncə onu deyək ki, maraqlanmaq, sual vermək təbii meyillərdir. Uşaqlar sual verməkdən yorulmadıqları üçün əslində möhtəşəm filosoflardır. Ancaq siz də, təbii olanı etməyə məcbur olmadığınızı, ya da fəlsəfələməyin təbii olmadığını düşünə bilərsiniz. İkincisi, fəlsəfi düşüncə həzzvericidir. Sual verməkdən və ehtimallar barədə düşünməkdən xoşbəxtlik duya bilərik. Bəlkə də buna görə Platon fəlsəfələməyə “o möhtəşəm ləzzət” (that dear delight) demişdir. Buna rəğmən, bu məşğuliyyətin sizə uyğun olmadığını düşünə bilərsiniz. Üçüncüsü, fəlsəfənin praktik faydasından yararlanmaq olar. Hər cür bilgi istifadə potensialına sahibdir və əgər fəlsəfə, az da olsa bilgi və bilgəlik ortaya çıxarırsa, deməli, dəyərlidir. Ancaq siz yenə də, maddi xeyir gətirməyəcəyi təqdirdə, bilgini və ağlı önəmsiz saymağa davam edə bilərsiniz.

Yenə də nəticə olaraq, fəlsəfi (kritik) düşüncənin, bizi, əsassız ideologiyalara, ədalətsiz hakimiyyətlərə, xürafata, düşünülmüş propoqandaya və sorğulanası mədəni dəyərlərə qarşı qoruduğunu iddia edə bilərik. Əgər biz bu cür gücləri anlamağı və onlara kritik düşüncəylə yanaşmağı bacarmasaq, onlar bizi asanlıqla manipulyasiya edə bilərlər. Bu, mədəni dəyərlərin rəddi demək deyil, ancaq onlar üzərində dərindən düşünməyə gərək vardır. Əks halda, onlar bizim dəyərlərimiz, fikirlərimiz, inanclarımız ola bilməz - çünki, əgər onları düşünmədən qəbul etsək, ikinci əldən qəbul etməli olacayıq. Fəqət siz yenə də, bütün bunlara rəğmən dərin düşüncənin, refleksiyanın yorucu olduğunu, cəhalətin xoşbəxtlik olduğunu, hakimiyyətə və ənənəyə inanıb-güvənməyin mədəniyyəti qoruduğunu söyləyə bilərsiniz.

Bütün arqumentlərimizi ağlauyğun şəkildə rədd edə bilərsiniz. Əgər ortada qəti arqumentlər yoxdusa, gərək fərdlər fəlsəfənin dəyərli olub-olmadığı barədə özləri qərar verməyə çalışsınlar. Ağıl, müdriklik, bilgi, zənginlik, məşhurluq, həzz və digər şeylərin arxasınca qaçmağa dəyib-dəyməyəcəyinə biz özümüz qərar veririk. Hər halda biz, fəlsəfənin önəminin, onun, insan həyatını zənginləşdirəcək impulsları özündə daşıdığıyla, dərindən düşünməyi, heyrəti, maraqlanmağı və analiz etməyi özündə ehtiva etməsiylə bağlı olduğuna inanırıq. Sokratın “Sorğulanmayan həyatı yaşamağa dəyməz” fikrinə inanırıq. Mən buna inanıram.

Antik fəlsəfə bu günki həyatımıza necə yön verə bilər?

Fəlsəfənin önəmini sorğulamaq, eyni zamanda ümumi təhsillə bağlı problemlərlə də səsləşir. Təhsilin məqsədi nədir? Sadəcə praktik bacarıqlara yiyələnməyimi hədəfləyir? Təkcə öz işini idarə etməyinə yardımçı olan bacarıqlara yiyələnmiş bir tibb bacısı və yaxud fizik təsəvvür edin. Bu vəziyyət onu gerçəkdən yaxşı bir tibb bacısı yaxud fizik edərmi? Əksəriyyətimizin cavabı “yox, etməz” olacaq. Fərdlər, həyat və insanlar haqqında dərs keçən fəlsəfə, ədəbiyyat, biologiya, psixologiya və tarixdən öyrənəcəkləri intuisiya, anlayış, şəfqət və rabitə bacarıqları kimi şəxsi özəlliklərə də ehtiyac duyurlar. Bunları ailə üzvlərimizdən və dostlarımızdan da öyrənə bilərik. Bu, həqiqi təhsilin texniki təhsildən daha ötə bir anlayış olduğunu göstərir.

Fəqət özünüzdən soruşun: məşq zamanı istifadə etdiyiniz ağırlıqları, cazibə qüvvəsinin ziddinə itələmək məqsədiyləmi qaldırırsız? Xeyr, buna görə qaldırmırsız. Ağır alətləri qaldırmaqla, fiziki görünüşümüzü dəyişdirməyi, məqsədlərimizə çatmağı hədəfləyirik və zəhmət çəkmədən, səy göstərmədən nəsə əldə edə bilməyəcəyimizi öyrənirik. Və bu proses boyunca vücudumuzu dəyişirik. Analoji olaraq təhsil də, bizi özümüz barədə aydınladaraq, agahlığımızı artıraraq, doqmatikliyimizi yıxaraq, kritik düşünmə bacarığımızı kəskinləşdirərək, bilgə və xoşbəxt olmağımız üçün ən yaxşı yolları təklif edərək bizi dəyişdirir. Həqiqi təhsil zehnimizdə çevriliş edir. Jiddu Krişnamurti bu barədə belə demişdi:

“Nə üçün təhsilli olmaq üçün cəhd göstəririk? Sadəcə imtahanları keçib hansısa işə girmək üçünmü? Yoxsa təhsilin məqsədi bizi gənc ikən həyatın gələcək mərhələlərinə hazırlamaqdırmı? Qəti olan qənaət budur ki, həyat sadəcə işdən, çalışmaqdan ibarət deyil. Həyat daha intəhasız, daha dərindir. Böyük bir sirrdir. İnsan olaraq içində mövcud olduğumuz əngin bir səltənətdir.”

Həyata dair baxış bucağınızı dəyişdirəcək 25 fəlsəfi kitab

Bertran Rassel “Fəlsəfənin problemləri” adlı əsərində bu mövzu barədə belə söyləyir:

“Fəlsəfə haqqında bilgisi olmayan adam, ümumi-ictimai rəyin yaratdığı önyarğılardan, həmyaşıdlarının və ölkədaşlarının vərdişə çevrilmiş inanclarından, üzərində düşünülməmiş və işbirliyi nəticəsində qəbul olunmamış əqidələrdən ibarət məhdud bir yaşamın içinə həbs olunmuş şəkildə həyat sürür. Belə bir insan üçün gördüyü dünya müəyyən və məhduddur, şübhə duyğusu oyatmır, burada ortaq nəsnələr sorğulanmır və digər ehtimallar rədd edilir. Halbuki, fəlsəfəyə başlayan kimi görürük ki, hətta önəmsiz saydığımız ən gündəlik nəsnələr belə, bizi, cavablarının xeyli əskik qalacağı problemlərlə üz-üzə qoyur... Fəlsəfə, insanı azadlaşdıracaq şübhə bölgəsinə heç zaman addım atmamış bir insanın da inadçıl doqmatizmini parçalaya bilər..”

Son olaraq 20-ci əsrin böyük tarixçisi və filosofu olan Uill Durrantın “Fəlsəfənin zövqü-səfası” kitabının önsözündə, fəlsəfənin önəmiylə bağlı irəli sürdüyü mülahizəsinə baxaq:

“Fəlsəfə cibimizi doldurmaz..Cibimizi doldurmaq və yüksək ofislərdə çalışmaq istəyiriksə də, bəyəm bu bizim cahil, zehni baxımdan qaba, davranışca əzazil, xaraktercə səbatsız, xaotik arzulara malik bəsirətsiz, səfil bir canlı kimi qalmağımıza haqq verirmi?

Dövrümüzdə, sahib olduğumuz kultura səthi, bilgimizsə təhlükəlidir. Mexanizmlərimiz çoxdur, fəqət məqsədlərimiz zəif və cüzidir. .Dünyanı tayı-bərabəri olmayan bir sürətlə hərəkət etdiririk, ancaq hara getdiyimizi və gedəcəyimiz yerdə yorğun ruhumuz üçün xoşbəxtlik tapıb-tapmayacağımızı bilmirik və bu barədə heç zaman düşünmədik də. Bizi gücümüzlə sərxoş edən bilgimiz tərəfindən paymal edilməkdəyik. Və bilgəlik olmasa, bu vəziyyətdən xilas olan deyilik..”

Fəlsəfə oxumaq bizi nədən qoruyur?

Əgər dəyəri maddiyyatla ölçəcəksinizsə, sizə fəlsəfənin dəyəri barədə sağlam arqumentlər təqdim edə bilmərəm. Əgər sənin üçün maddiyyat dünyadakı ən önəmli nəsnədisə, o zaman fəlsəfə kimi zehni bir məşğuliyyətin təmizə çıxarılması burada yersiz olar. Yox, əgər, həqiqət, gözəllik, ədalət, yaxşılıq, dostluq, bilgəlik və sevgi kimi qavramlar gerçəkdən dəyərlidisə, o zaman əlli il bundan öncə fəlsəfəyə aşiq olduğum üçün özümlə qürur duyaram.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR