Meşşanlar və bayağılıq

Vladimir Nabokov

Hər şeydən biraz
Photo

Meşşan – bu, öz dövrünün və mühitinin hamı tərəfindən qəbul edilmiş mənfəətçi maraqlarını və rəzil ideallarını varlığında daşıyan, praktik zəkalı yetkin insandır. Mən məhz “yetkin”, samballı insandan danışıram, ona görə ki, meşşansayağı ədalarla, vərdişlərlə davranan uşaq ,yaxud yeniyetmə – sadəcə mükəmməlliyə çatmış hansısa meşşanın maneralarını təqlid edən tutuquşudur; axı tutuquşu olmaq ağ qarğa olmaqdan asandır. Dünyagörüşü məhdud insan və meşşan hanısa mənada sinonim anlayışlardı: belə insanın hər yerdə olmasından çox, təsəvvürlərinin vulqarlığı adamı darıxdırır. Onu “ədəb-ərkanlı” və “burjua” da adlandırmaq olar. Sözügedən “Ədəblilik” özündə zərif, incə vulqarlığı ehtiva edir, bu isə sadəlövh kobudluqdan daha pisdir. Cəmiyyət içində gəyirmək kobud davranışdı, ancaq gəyirib “üzr istəyirəm” söyləmək nəinki vulqardı, üstəlik saxta ədabazlıqdı. Mən bu yerdə burjua anlayışını Floberdən iqtibas edirəm, Marksdan deyil. Flobersayağı burjua anlayışı pul çantasına yox, düşüncə tərzinə vurğu qoyur. Burjua – bu, özündənrazı bayağı insan, əzəmətli meşşandır. Bu tipin ibtidai toplumlarda mövcüd olması o qədər də inandırıcı deyil, baxmayaraq, vulqarlığın və bayağılığın elementləri orda da üzə çıxa bilər. Bir anlıq, naharına zərif, səliqəli şəkildə parçalanmış insan başı tələb edən adamyeyən təsəvvür edin. Amerikalı meşşan eynilə bu şəkildə arzu edir ki, vətəninin portağalları həmişə parlaq-narıncı, qızılbalığı zərif-çəhrayı, viskilərisə qızılı-sarı rəngdə olsun.

Bir qayda olaraq meşşanlıq və onunla bağlı olan vulqarlıq sivilizasiya inkişafının bəlli səviyyəsində – əsrlər boyunca yaşanan adət-ənənənin üfünətli zir-zibil topasına çevrilib mənəviyyat pozğunluğuna səbəb olduğu məqamda ortaya çıxır. Bayağılıq – dünyəvi hadisədir. Ona bütün millətlərdə və bütün təbəqələrdə rast gəlmək olar. Amerikalı hersoq da amerikalı keşiş, fransız bürokrat və sovet vətəndaşı qədər vulqar ola bilər. Lenin, Stalin və Hitlerin sənət və elm barədəki təsəvvürləri tamamilə burjuasayağıydı. Fəhlə yaxud qazmaçının da hansısa bank xidmətçisi, yaxud hollivud ulduzunda rast gəldiyimiz kimi açıq-aşkar burjua qismində önümüzə çıxması nadir hadisə deyil.

Meşşanlar çeynənmiş ideyalarla qidalanır, yayğın fraza bolluğuna və klişelərə qaçırlar, onların nitqi cansız, sönük, ifadəsiz sözlərlə aşıb daşır. Bayağı insan bütünlüklə bu bəsit, miskin düşüncələrdən ibarətdi, bunlardan başqa onun heç nəyi yoxdu. Ancaq etiraf etmək lazımdı ki, bu şablon mahiyyət bizim hər birimizin içində mövcuddu və gündəlik danışıqlarımızda formul və işarə halına saldığımız ştamp-sözlərdən istifadə etməkdəyik. Əlbəttə, bu, bütün adamların bayağı olması demək deyil, fəqət belə yanaşmanı nəzərə almaqla mexaniki nəzakət göstərişindən qorunmaq mümkündü. Bürkülü gündə yanınızdan ötən hər ikinci adam sizdən soruşur: “Sizə çox isti deyil ki?”.

Bundan sizin həmsöhbətinizin bayağı olduğu mənası çıxmır. O, ola bilər ki, sadəcə sözləri təkrarlayan adi tutuquşu, yaxud hansısa gəvəzə əcnəbidir. “Necə hiss edirsiniz?”, deyə kimsə sizə sual etdikdə, “Yaxşıyam” kəlməsi hüznlü bir ştamp kimi səslənə bilər, fəqət sağlamlığınız barədə geniş söhbətə başlasanız, pedant və zəhlətökən olma riskinə gedirsiz. Bəzən bayağılığa əl atmaq axmaqlarla söhbətdən can qurtarmaqda yaxşı zireh, etibarlı fənd olur. Mən kafelərdə “hə, yox, təşəkkür edirəm” kimi bir neçə sözlə keçinən yüksək dərəcəli aydın insanlara – şairlərə, alimlərə rastlamışam.

“Əzəmətli meşşan” anlayışı altında çıxış edən personaj isə uyğunlaşma qabiliyyətinə görə nəinki sıradan bir meşşandı, o, təpədən dırnağadək professional saxtakardı, ədəbli burjuanın sonuncu, mükəmməl tipajı, bəsitlik və kütlüyün ümumdünyəvi bəhrəsidir. O öz mühitinə uyğunlaşmış konformistdi. Saxta idealizm, saxta əzablar və saxta müdriklik onunçün xarakterikdi. Yalan – həqiqi meşşanın ən etibarlı müttəfiqidi. Ən dəyərli sözlər olan Gözəllik, Sevgi, Təbiət – onun ağzında süni və umacaqlı səslənir. “Ölü canlar”dakı Çiçikov, “Soyuq ev”dən Skimpol, və nəhayət, “Madam Bovari”dəki Ome belədi. Bayağı insan gözə kül üfürməyi sevir, bunu başqaları edəndə də xoşlanır, ona görə də yalan və fırıldaq həmişə, hər yerdə onu izləyir. Bayağı insan uyğunlaşmağa, qaynayıb-qarışmağa, hər kəs kimi davranmaq və sadəcə milyonlarla insanın sahib olduğu üçün hansısa nəsnəni əldə etməyə olan sarsılmaz ehtiyacıyla, hansısa seçkin bir çevrəyə, ittifaqa, kluba can atmaq meylləri arasında didinib durur. O, ən yaxşı hotellərə düşmək, ağappaq kitelli kapitanın idarə etdiyi və yüksək dərəcəli xidmətin göstərildiyi 1-ci dərəcəli sərnişin gəmisində səyahət etməyi şövqlə arzulayır. Hansısa avropalı aristokratla, yaxud kompaniya başçısıyla qonşuluq onun başını gicəlləndirə bilər.

O, snobdur. Var-dövlət və titullar onu vəcdə gətirir: “Əzizim, təsəvvür edirsən, mən bu gün hersoqinyayla söhbət etmişəm!” Bayağı adam incəsənətlə, eləcə də ədəbiyyatla maraqlanmır. Onun bütün varlığı, təbiəti incəsənətə yad, düşməndi. Ancaq istənilən informasiyanı acgözlüklə qəbul edir və qəzet, jurnal oxumaqda yüksək dərəcəli vərdişlərə sahibdi. “Saturday evening post”un sədaqətli oxucusudu və özünü oxuduğu qəzet məqaləsinin qəhrəmanlayırla eyniləşdirir. Kişidisə, özünü cazibəli şerif, yaxud digər önəmli zat, məsələn, qolfsevər, yuxaürəkli, sirli subay kimi təsəvvür edir. Əgər bu oxucu hansısa meşşancığaz xanımdısa, o zaman füsunkar, alyanaq, sarışın katibə (görünüşcə nəvazişkar qızcığaz, ruhənsə – dəliqanlı şefiylə qanuni nigah əsasında birləşmiş müqəddəs ana) roluna dalır. O, bir müəllifi digərindən fərqləndirə bilmir; az və həmişə xüsusi məqsədlə oxuyur, fəqət bibliofillər cəmiyyətinə daxil olub zərif kitablardan həzz ala bilər: Simon de Bovuar, Dostoyevski, Somerset Moem, “Doktor Jivaqo” və İntibah sənətkarlarından ibarət həftəbecərdən. Rəssamlıq onu çox da maraqlandırmır, ancaq qonaq otağının divarlarında Van Qoqun və Uistlerin prestij naminə, məmnuniyyətlə asılmış reproduksiyaları var.

Əslindəsə gizlicə Norman Rokueli onlara tərcih edir. Faydaçı, maddi dəyərlərə qarşı olan şiddətli meyli ucbatından asanlıqla reklam biznesinin qurbanına çevrilir. Özlüyündə reklam yaxşı ola bilər, hətta bəzi roliklər həqiqi sənət səviyyəsinə belə yüksələ bilir, söhbət bunda deyil. Məsələ burasındadı ki, reklam həmişə meşşan insanın maddi əşyaya sahiblənən qürurunu oxşayır, istər bu əşya çəngəl – bıçaq dəsti olsun, ya da alt paltarı komplekti. Mən reklamın xüsusi növündən danışıram. Məsələn, evdə yeni radioqəbuledici aparat ya da televizor peyda olub (maşın, soyuducu, qab-qacaq dəsti-fərq etməz). Bu dəqiqə mağazadan gətirilib. Ana şadlıqla əl çalır, yaxınlıqda uşaqlar maraqdan qızışıb həyəcanlanmış halda itələşirlər, lap balacası itiylə birgə stolun, üzərində İdolun dikəldiyi kənarına doğru dartınır, hətta nənə də qırışlarla dolu çöhrəsi nur içində arxadan boylanmaqdadı və hər kəsdən qıraqda, baş barmaqlarını jiletinə keçirmiş Ata, Atacan, Təşəxxüslü Bəxşişverən qalibanə ədayla boy göstərir. Reklamda balaca oğlanlar və qızların üzü həmişə çillərlə örtülüdü. Ən kiçikyaşlınınsa ön dişləri olmur.

Mən çillərdən xoşlanmadığımı demək istəmirəm (əslində gənc varlıqlara çillər çox yaraşır). Xüsusi bir araşdırmanın kiçikyaşlı əksər amerikalıların çilli olmasını təsdiq etməsi, digərininsə bütün uğurlu məhkəmə icraatçılarının və gözəl-göyçək evdarların da uşaq olarkən üzlərində çillərin olduğunu isbat etməsi əlbəttə ki, tamamilə mümkündü. Təkrar edirəm: mən çillərin varlığına qarşı deyiləm. Ancaq reklam agentliklərinin onlardan istifadəsini son dərəcədə dəhşətli bayağılıq hesab edirəm. Şahidlərin dediyinə görə, əgər üzü çilsiz ,yaxud xəfifçilli gənc oğlan ekranda görünməlidisə, onun çöhrəsinə minimum 22 dənə süni çil səpirlər – 8 dənə hər yanağa, 6-sı da buruna. Komikslərdəki çillər şiddətli səpkini xatırladır. Serialların birində onlar bapbalaca dairəçiklərlə işarələnmişdilər. Əgər üzüçilli gənc qəhrəmanları sarışın, yaxud kürənsaçlı, yaraşıqlı yeniyetmələr oynayırsa, cavan və qamətli kişi rollarında göstərici bir qayda olaraq tünd saçlar və qalın, qara qaşlardı. Beləcə Şotlandan Keltə doğru evolyusiya gedir. Reklamın mahiyyətindən doğan bayağılıq, onun hansısa əşyaya parlaqlıq bəxş edib, dəyərini süni vasitələrlə qaldırmasına bağlı deyil, güya insan xoşbəxtliyinin pulla alındığını və alınan əşyanın alıcını əsilzadəliyə, nəcibliyə yüksəltdiyini vurğulamasıyla əlaqəlidi.

Əlbəttə, reklamlardakı dünya özlüyündə zərərsizdi – alıcının həmişə məğlub olduğu bu oyunun satıcı tərəfindən yaradıldığını hər kəs bilir. Adama maraqlı görünən məqam, bu dünyada dadındandoyulmaz yarma bişirən insanların üzündəki fərəhli gülüşdən başqa heç bir mənəviliyin qalmadığı, yaxud burdakı duyğu sömürüsünün burjua cəmiyyətinin oyun qaydalarınca aparılması deyil; yox, ən maraqlı məqam odur ki, bu kölgəli, illüzor dünyanın real varlığına qəlbinin dərinliyində nə satıcı, nə alıcı inanır, ələxsus da bizim ağıllı və sakit ölkəmizdə.

Bayağılıq nəinki açıq-aşkar istedadsızlıqdı, hər şeydən öncə əsilsiz gözəllik, uydurma zəkavilik, saxta cazibədir. Biz “Bayağılıq” anlayışı əsasında sadəcə estetik mülahizə nəzərdə tutmuruq, həm də mənəvi mühakimə irəli sürürük. Həqiqi, səmimi, gözəl nəsnə və yaşantılar heç vaxt bayağı ola bilməz. Mən iddia edirəm ki, sivilizasiyanın toxunmadığı sadə insan nadirən meşşan xislətli olur, çünki bayağılıq zahirlə, məsələnin üz tərəfiylə, xarici parlaqlıqla bağlıdı.

Meşşana çevrilməsi üçün kəndlinin şəhərə köçüb gəlməsinə ehtiyacı var. Bayağılığın aşkar halda toy bayram etməsi üçün əldəqayırma qalstukun kişiyanə qırtlağın üzərini örtüb gizləməsi gərəkdi. Ola bilər, sadəliyin və yaxşı zövqün bir zamanlar Rusiyada kult olması, bu kəlmənin uğurla tapılmasına səbəb olub. Müasir Rusiyada – mənəvi eybəcərlər, xoşbəxt kölələr və kütbeyin quldurlar ölkəsində (Nabokov bu esseni Sovet dönəmində Qərbdə mühacir olarkən yazmışdı.r.q) – daha bayağılığı sezən yoxdu, üstəlik Sovet Rusiyasında meşşanın xüsusi, öz varlığında despotizmlə saxta kültürü birləşdirən yeni növü əmələ gəlib. Keçmiş zamanlardasa Qoqol, Tolstoy, Çexov sadəlik və həqiqət axtarışlarıyla meşşanlığı və saxta müdrikliyi çox gözəl şəkildə ifşa etmişdilər. Ancaq bayağılar yenə də hər yerdədi, onlara Amerikanın, Avropanın istənilən ölkəsində rast gəlmək olar. Və amerikan reklamının bütün cəhdlərinə rəğmən, onlar Avropada bizdəkindən daha çoxdular.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR