Antik fəlsəfə bu günki həyatımıza necə yön verə bilər?

Fəlsəfə
Photo

Stoisizm bizi xoşbəxt edə bilər?

Karlos Frenkel – Makqill Universitetində fəlsəfə və Yəhudi tədiqatları tədris edir.

Stoisizm bizə necə yaşamağı öyrədə bilərmi? Bir çox insan düşünür ki, bilər. Bu cür düşünənlər özlərini "müasir stoiklər" adlandırırlar; elə bir hərəkat ki, hazırda fəlsəfi həyatın öz-özünə kömək versiyasını təcrübə etmək üçün açıq və qapalı şəkildə toplanan minlərlə üzvü ilə son iyirmi ildə populyarlıq qazanıb. Bunlara idmançılar, hərbi zabitlər, CEO-lar, Silikon Vadisi təşəbbüskarları və Elif Batuman kimi yazarlar (New Yorker jurnalı) daxildir. Elif Batuman 2016-cı ildə New Yorker jurnalı üçün yazdığı bir məqalədə Türkiyədə hiyləgər taksi sürücüləri və uzun məsafəli əlaqə ilə mübarizə aparmaqda stoik filosof Epiktetin ona necə kömək etdiyindən bəhs edir.

Müasir Stoisizmin özünü-inkişaf mədəniyyətində kökləri olsa da, onun daha ciddi fəlsəfi çempionları var. Bunlardan biri Massimo Piqliuccidir. Onun sonuncu kitabı, "Necə Stoik Olmaq: Antik Fəlsəfəni Müasir Həyatda Yaşamaq üçün İstifadə Etmək", Stoisizmi "ikinci əsr Romasın"dan "21-ci əsr Nyu-Yorku"na gətirməyi təklif edir. Nyu-York Siti Kollecdə fəlsəfə professoru olan Piqliucci elm fəlsəfəsi sahəsində fəaliyyətinə görə çox yaxşı tanınır. O, son kitabında Romada aldığı katolik tərbiyəsindən və yeniyetməlik dövründə dindən imtinasından bəhs edir. Həyatında məna tapmaq və böyüdükcə ölümə hazırlaşmaq üçün Piqliucci, müxtəlif inanc sistemlərini sınayır. Buddizm "çox mistik", dünyəvi humanizm "elmdən çox asılı" idi, Stoisizm isə ona çarə kimi gəlib. Bu, "ən əsas sual: necə yaşamaq lazımdır?" sualına cavab verən "ağıllı, elm-dostu bir fəlsəfə" idi.

"Necə Stoik Olmaq"da, Piqliucci bu fəlsəfəni müəyyən mənəvi xarakter inkişaf etdirmək və üç yolla zehni sülhə nail olmaq üçün necə istifadə edə biləcəyimizi nümayiş etdirməyi məqsəd qoyur: istəklərimizi idarə etməklə, dünyada vicdanla hərəkət edərək və tam idarə edə bilmədiyimiz hadisələrə müvafiq şəkildə cavab verməklə. Stoisizmi 21-ci əsr ehtiyaclarımız üçün yeniləmək üçün o, onun teologiya və kosmologiyasını müasir elmi baxışlarla əvəz edir və bunu müasir dünyanın qarşılaşdığımız çətinliklərinə tətbiq edir. Bununla belə, Stoisizmin əsas prinsiplərinin bu yenidən-dizaynı xilas edə biləcəyinə inanmıram və hətta əgər belə olsa da, onların günümüzün doğru mənəvi və siyasi çərçivəsini təmin etdiyindən şübhə edirəm.

Bütün antik fəlsəfi məktəblər kimi, stoiklər də xoşbəxtliyin nə olduğunu və ona necə nail ola biləcəyimizi müəyyən etməyə çalışırdılar. Yunan dilində "xoşbəxtlik" termini, xoşbəxt olma vəziyyətindən daha geniş məna ifadə edən evdemoniyadır (eudaimonia) ; bu, təxminən, yaxşı və inkişafda olan bir həyat yaşamağı ifadə edir. Bir çox antik filosof üçün, ləyaqətli yaşamaq evdemoniyanın əsas komponentidir. Lakin stoiklər daha da irəli getmişdilər: bizə lazım olan tək şey ləyaqətdir. Bu məsələdə, onlar Aristotellə razılaşmırlar; Aristotelə görə, camaat, işgəncəyə məruz qaldıqda və ya böyük bir bədbəxtliklə üzləşdikdə belə, ləyaqətli bir insanın xoşbəxt olduğunu deyirlərsə, "cəfəngiyyat danışırlar". Lakin stoiklər öz təməllərini atdılar: onların fikləşdikləri ləyaqətli adam, qəfəsdə də sevdikləri ilə əhatə olunduğu Roma villasındakı gözəl bir axşam yeməyindən zövq aldığı qədər xoşbəxtdir. Ləyaqətli olduğu müddətcə, stoik bütün vəziyyətlərdə xoşbəxtdir.

Hələ də xoşbəxt olmaq mümkündümü?

Stoiklərin bu iddiasının səbəbi odur ki, onlara görə, baş verən hər şey müvafiq bir nizamın tərkib hissəsidir və bu nizam, yunan tanrılarının başçısı Zevs ilə eyniləşdirdikləri ilahi zəka tərəfindən dizayn edilib. Ləyaqət, stoiklər üçün, bu nizama müvafiq olaraq yaşamaqdan ibarətdi. Zevsin hər şeyi ən yaxşı formada təşkil etdiyini başa düşdükdən sonra, ən böyük yaxşılığı əldə etmək üçün həyatın zərbələrini və xeyir-dualarını lazımi şəkildə qəbul edə bilərik. Üstəlik, ləyaqətli bir həyatda, ənənəvi xeyir-dualar – sağlamlıq, zənginlik, gözəllik, hörmət və ya geniş dostluq dairəsi kimi şeylər – mühüm deyil. Bunlar, şansdan və ya digər insanların düşüncə və hərəkətlərindən asılı olduğu üçün, əldə edə biləcəyimizdən əmin olmadığımız nəsnələrdir. Siseronun sözləri ilə desək, bunların hamısını "ləyaqətin əzəməti və cah-cəlalı tutdu, əzdi və məhv etdi". Buna görə də bədbəxtliklər ləyaqətli insanları narahat edə bilməz. Təbii ki bu, stoikin başqaları kimi nələrinsə arxasınca qaçmayacağı demək deyil. Amma Zevsin planı onlara nail olmamamağı tələb edirsə, stoik özündən çıxmır.

Elə isə, Piqliuccinin çağrışı yalnız qədim Stoisizmi izah etmək deyil, onu Zevs və Qəzavü-qədərə inanmayan müasir oxucu üçün də inandırıcı etməkdir. O, elə burada çətinliyə düşür. Piqliucci, Stoisizmi yeniləmək üçün, Zevsi "Eynşteynin Tanrısı" adlandırdığı şeylə əvəz etməyi təklif edir, "idrakla başa düşülən", hər şeyi müəyyən edən sadə təbii səbəblər və təsirlər sistemi. Lakin stoiklər, Eynşteyn kimi, "Tanrını" kainatın rasional nizamı ilə eyniləşdirərkən, bununla tamamilə fərqli bir şey nəzərdə tuturlar: onlar kainatın rasional olduğunu iddia edirlər, çünki o, məqsədli şəkildə öz yaradıcısı tərəfindən təşkil edilib. Eynşteynin Tanrısı isə, əksinə, ilahi bir sənətkar deyildir, amma bunun əvəzində kvant mexanikası tərəfindən irəli sürülən təsadüfiliyə qarşı deterministik təbii qanunları təmsil edir.

Şübhəsiz ki, Eynşteynin Tanrısı Piqliuccinin oxucularına stoiklərin ilahi sənətkarından daha cəlbedici gələcəkdir. Piqliucci həm də idda edir ki, stoik mənada yaxşı yaşamaq ondan asılı deyil ki, "Tanrı var ya yoxdur" və ya Tanrının "xüsusi atributları" nələrdir. Mən bununla qəti şəkildə razı deyiləm. Stoisizmin praktik hissəsi – necə yaşamağı bizə öyrədən hissəsi – vaxtı keçmiş metafizik əsaslandırma olmadan işləmir. Stoiklər üçün, Zevs kainatın mükəmməlliyini maksimuma çatdırmaq üçün, insanlar da daxil olmaqla, hər şeyi yaratdı. İnsanları bir-birindən fərqləndirən şey, Zevsin rasional təbiətini təkbaşlarına bölüşmələridir və Zevsin onlar üçün ayırdığı taleyi qəbul edərək onun öz planını həyata keçirməsinə kömək edə bilərlər. Biz, kainatın sadəcə kor-koranə funksionallıq göstərməyən, həmçinin vəzifəsini qavrayan və istəyərək həyata keçirə bilən yeganə parçasıyıq. Buna görə də, xoşbəxtliyin açarı Zevsin planını anlamağa və sonra da həyatlarımızı buna müvafiq olaraq istiqamətləndirməyə imkan verən insan ağlıdır.

Piqliucci təkamül baxımından da təkid edir ki, idrak özünəməxsus bir insan ştrixtidir. Bununla razılaşsaq belə, bu çətin ki o mənaya gəlsin ki, ağlımızdan rəqiblərimizi zövq, güc və ya sərvət axtarışında ağıllıca üstələməkdən daha çox, ləyaqətli yaşamaq üçün istifadə etməliyik. Eynşteynin Tanrısı bizə burada necə bələdçilik edə bilər – deterministik səbəblər və təsirlər sisteminə uyğun həyat tərzi bizi necə ləyaqətli və xoşbəxt edə bilər, ya da o, ümumbəşəri yaxşılıq üçün zəruri olan talesizliklərimizlə bizi necə barışdıra bilər – Piqliucci bunu izah etmir. Qorxuram ki, nəticədə Eynşteynin Tanrısı Zevsin stoiklər üçün etdiyi işi sadəcə olaraq bacarmayacaq.

Fəlsəfə oxumaq bizi nədən qoruyur?

Başqa bir problem də var: stoiklər üçün, Zevsin qəzavü-qədər nizamına müvafiq olaraq yaşamaq, yalnız öz yaxın və əzizlərimizin deyil, bütün bəşəriyyətə aid olmaqla, digərlərinin yaxşılığının qayğısına qalmaq kimi xüsusi tələblərlə müşaiyət olunur. Necə ki Zevsin insanlara qarşı duyduğu qayğı hər kəsə yayılır, bizimki də yayılmalıdır. Eynşteynin Tanrısı isə, əksinə, kimisə yaxud nəyisə nəzərə almır. Dolayısı ilə, Piqliuccinin oxşar nöqteyi-nəzəri qəbul etmək arqumenti, təkamülçü sosial davranış anlayışına da xitab edir: başqalarına qayğı göstərmək, insan təbiətindəki "prososial instinktlər" tərəfindən ərsəyə gətirilir. Amma bunlara güvənə bilərikmi – və əgər belədirsə, onlar bizi hara qədər apara bilər? Adam Smitin qeyd etdiyi kimi, bəlkə də melanxolik bir eyham ilə, eqoistcəsinə davrandıqda bir-birimizə ən yaxşı formada yardım edirik. O səhv düşünə bilər, lakin Stoisizm kapitalizmi devirməkdə bizə həqiqətən kömək edəcəkmi?

Stoiklər, həmçinin, bizi kosmopolit olmağa çağırır. "Afinalı" və ya "korinfli" olduğunuzu deməyin, "dünya vətəndaşı" olduğunuzu deyin, Epiktetin məsləhəti belədir. Bu, kokteyl partisi üçün gözəl sitatdır, amma stoiklərin təklif etdiyi əsaslandırma, Eynşteynin Tanrısına sadiq olan birini təmin etməyəcək: onlar kosmopolitdirlər, ona görə ki, bütün kainatda yalnız bir qanun var – Zevsin rasional qanunu.

Piqliuccinin yanaşması ilə əlaqədar ümumi problem indi aydın olmalıdır. Bir çox müasirlər bizi rasional, sosial və kosmopolit olmağa həvəsləndirən bir fəlsəfəni cəlbedici hesab edə bilərlər. Lakin daha yaxından araşdırma apararkən, bu dəyərlər üçün orijinal stoik arqumentlər, bəhs edilən dünya nizamından asılı olduğundan öz aktuallığını itirib. Bununla yanaşı, Piqliuccinin təklif etdiyi yenilənmiş stoik arqumentləri başlanğıc üçün də kifayət qədər aktuallığa malik deyil.

Piqliucciyə görə, Stoisizmin bizə verdiyi əsas fayda, çətinliklərlə soyuqqanlı şəkildə necə üzləşməyi öyrətməsidir. Onun təqdim etdiyi nümunələrə qida zəhərlənməsi, kinoteatrda əxlaqsız mobil telefon istifadəçisi, oğurlanmış cüzdan, piylənməyə genetik müdaxilə və s. daxildir. O təklif edir ki, əgər biz stoik "nəzarət dixotomiyası"sını nəzərə alsaq, bu şeylər bizi narahat etməyəcək.

Stoiklərə görə, xoşbəxtliyimiz tam nəzarət edə bilməyəcəyimiz xarici şərtlərdən deyil, yalnız bizdən asılıdır. Yaxşı bir iş tapmaq, sağlam qalmaq, inkişafda olan bir ailə qurmaq və ya maraqlı dostlar tapmaq üçün səy göstərə bilərik, amma müvəffəqiyyətli olub-olmamağımız, gücümüzdən sadəcə qismən asılıdır. Əksinə, hadisələri necə qiymətləndirməyimiz özümüzdən asılıdır və xoşbəxt olmaq üçün lazım olan tək şey olanları düzgün qiymətləndirməkdir. Və hadisələri düzgün formada qiymətləndirmək, öz növbəsində, Zevsin müvafiq nizamının bizim üçün saxladığı hər şeyi təsdiqləmək mənasına gəlir. Çünki onun, nə olmasından asılı olmayaraq, ilahi plan altında mümkün olan ən yaxşı dünyanı əldə etmək üçün gərəkli olduğunu qəbul edirik.

Hedonizm haqqında praktiki bələdçi

Piqliucci bu fikri çox fərqli bir şeyə çevirir. O iddia edir ki, bədbəxtliyə təmkinlə dözə bilərik, əgər başa düşsək ki, nəticə bizim nəzarətimiz altında deyil və kainat bizim məqsədlərimizə əhəmiyyət vermir. O, həmçinin, talesizliklə mübarizə aparmaq üçün müxtəlif məşqləri məsləhət görür: məsələn, onun praemeditatio malorum adlandırdığı şey – başımıza gələ biləcək ən pis işlər haqqında fikirləşməyə dəvət edir, beləliklə, bunlar baş verdiyi təqdirdə hazırlıqlı, əks təqdirdə isə minnətdar olacağıq.

O, həmçinin, etibarlı və sağlam məsləhət də verir: talesizliklə üzləşdiyiniz zaman hirsin sizi tükətməsinə icazə verməkdənsə, sakit olun və problemə yönəlin, məsələn, cüzdanınız oğurlandıqda kredit kartlarınızı dərhal ləğv edin. Lakin Stoisizmlə əlaqə yenə də aydın deyil. Antik stoiklərin fikrincə, kainat nəzərə alır: o, xüsusilə bəşəriyyət, özünün ən dəyərli parçası üçün ən yaxşı şəkildə təşkil edilmişdir. Stoik müdrik üçün hər şey Zevsin qüsursuz planının bir hissəsi olduğu üçün mediasiya edəcək pis şeylər – mala yoxdur.

Piqliuccinin təklifinin işə yarmadığını görmək üçün yalnız çətinliyin dərəcəsini genişləndirmək lazımdır: Mədə ağrısı və cüzdan oğruları əvəzinə, ailəsinin qalan hissəsinin ölüm düşərgələrində tələf olduğunu öyrənən Holokostdan sağ çıxmış bir adamı, yaxud da oğlunun cansız bədənini sahil sularının yuduğunu seyr edən bir suriyalı qaçqını düşünün. Stoiklər öz vasitələrini hətta belə ekstrim vəziyyətlərdə də işə yaradığını düşünürdülər: Epiktet eyni anda parçalanmış çiniyə yaxud da yaxınlarımızın ölümünə görə kədərlənməməyi bildirir. Lakin Piqliuccinin təklif etdiyi kimi, bir insanda nəzarətin çatışmamazlığını və kainatın laqeyd olduğunu qəbul etmək, belə bir itki qarşısında təmkinlilik təmin etməyəcək. Və bu, yaxşı şeydir.

Buradakı daha böyük sual, müasir Stoisizmin təklif etdiyi siyasət və etikanın günümüz üçün doğru olub-olmadığıdır. Piqliucci iddia edir ki, bir çox stoik, "dünyayı daha yaxşıya doğru dəyişdirməyə meyilli" idi. Lakin onlar buna meyilli deyildilər: stoiklər, bir insanın artıq mümkün ən yaxşı vəziyyətdəki şeyi inkişaf etdirə biləcəyi fikrini əsassız kimi rədd edərdilər. Bununla yanaşı, aktivizmi ilahi planın həyata keçirilməsinə yardımçı olmaq üçün bir səy olaraq haqlı göstərə bilərdilər. Lakin çox az adam bu planın nə ola biləcəyi barədə həmfikir olarsa yaxud da bir plan olub-olmadığına qərar verərəsə nə baş verər? Bizim məqsədlərimizi nəzərə almayan bir kainatda – stoiklərin ilahi sənətkarı tərəfindən deyil, Eynşteynin Tanrısı tərəfindən idarə olunan bir kainatda – bəşəri inkişaf üçün şərait yaratmaq bizim işimizə çevrilir. Biz dünyanın sadəcə hansısa daha yüksək güc tərəfindən nizamlandığını qəbul edə bilmərik; dünyanı özümüz nizamlamalıyıq. Lakin Rio-de-Janeyroda Stokholmda olduğundan daha çox soyulma ehtimalımız var – və bu, qəzavü-qədərin deyil, insan-işi sosial nizamın nəticəsidir. Stoiklərin çətinliklə mübarizə aparma vasitələrinin artıq işə yaramadığını başa düşmək – tibb və texnologiyanı inkişaf etdirərək və ya sosial ədalət, habelə insan haqlarını müdafiə edərək – bu vasitələrə olan ehtiyacı minimuma endirmək üçün güclü təşviqatdır. Ümumiyyətlə, stoiklər mövcud və içində iztirab çəkdiyimiz dünya ilə hesablaşmağa onu dəyişdirməkdən daha çox fokuslandılar. Onların əsas inanclarını nəzərə alsaq, bu, təəccüblü deyil: mümkün olan ən yaxşı dünyada yaşayırıq və xoşbəxtlik hər vəziyyətdə mövcuddur. Amma bu inancları paylaşmırsınızsa, o halda vaksinlərin inkişaf etdirilməsi və iqtisadi bərabərsizliyə qarşı mübarizəyə zaman sərf etmək, fəlsəfi təsəlli axtarmaqdan daha yaxşıdır.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR