Qüds çıxışı: Roman və Avropa

Milan Kundera

Fəlsəfə
Photo

İsrailinin verdiyi ən əhəmiyyətli mükafatın beynəlxalq ədəbi mükafat olması mənə elə gəlir ki, təsadüfi deyil, əski bir ənənənin bəhrəsidir. Həqiqətən də vətənlərindən uzaqlaşdırılmış, milli duyğuların fövqünə yüksəlmiş görkəmli yəhudi şəxsiyyətlər kosmopolit Avropa üçün hər zaman çox xüsusi həssaslıq göstərmişlər; bölgə kimi deyil, kultura kimi dərk edilən Avropa üçün. Avropa tərəfindən faciəvi şəkildə xəyal qırıqlığına məruz qalmış yəhudilər bu yaşantılara rəğmən yenə də Avropa kosmopolitizminə inamlarını qorudularsa, sonda yenidən qovuşduqları kiçik ölkələri İsrail mənim nəzərimdə Avropanın həqiqi qəlbi kimi ortaya çıxmışdır; ancaq bu, bədənin çox fövqündə duran, qəribə qəlbdir.

Özündə Qüdsün adını və ulu kosmopolit yəhudi ruhunun damğasını daşıyan bu mükafatı bu gün böyük həyəcanla qəbul edirəm. Onu bir romançı olaraq alıram. Romançı sözünün altını bilərəkdən çizirəm, yazıçı yox, məhz romançı deyirəm. Floberə görə romançı əsərinin arxasında yox olmaq istəyən insandır. Əsərin arxasında yox olmaq, gizlənmək isə xalq adamı, içtimai fiqur rolundan imtina etmək deməkdir. Ancaq ən önəmsiz nəsnələrin belə, Floberin istəyinin əksinə, kütləvi informasiya vasitələrinin şiddətli dərəcədə korluq yaradan işığı altından keçmək məcburiyyətində qaldığı dövrümüzdə bu elə də asan iş deyil. Kimsənin özünü tam şəkildə qoruya bilməyəcəyi bu durumda Floberin müşahidəsi mənə xəbərdarlıq kimi görünür: ictimai fiqur rolunu boynuna götürən romançı öz əsərini, davranışlarının, şəxsi bəyanatlarının, fərdi baxışlarının bəsit uzantısı şəklində dəyərləndirələcəyi təhlükəsiylə qarşı-qarşıya qoyur. Halbuki romançı heç kimin sözçüsü, ideya ifadəçisi deyildir və bir az da irəli gedib iddia edirəm ki, romançı hətta öz ideyalarının da ifadəçisi sayılmaz. Tolstoyun Anna Kareninasının ilk eskizində Anna xoşagəlməz qadın idi və onu faciəvi sonu tamamilə təsdiq edilib, haqlı çıxarılmışdı. Ancaq eyni romanın redaktə edilmiş son halı ilkindən çox fərqli oldu, hərçənd bu zaman ərzində Tolstoyun öz əxlaqi prinsiplərini dəyişdirdiyini sanmıram; bu barədə qənaətim başqadı, düşünürəm ki, Tolstoy yazı prosesi ərəfəsində fərdi əxlaqi inanclarından fərqli hansısa səsi dinləyirdi. Məhz, “romanın müdrikliyi” adlandırmaqdan böyük zövq duyduğum həmin yaşantını dinləyirdi. Bütün gerçək romançılar bu insanüzəri bilgəliyə qulaq asarlar, buna görə də böyük romanlar həmişə müəlliflərindən bir az daha ağıllı olur. Əsərlərindən daha ağıllı olan romançılar isə qoy başqa işlə məşğul olsunlar.

Yaxşı, bəs bu bilgəlik nədir, roman nədir? Ecazkar bir yəhudi zərb-məsəli var: İnsan düşünür, Tanrı gülür. Bu hikmətdən təsirlənərək Fransua Rablenin günlərin birində Tanrının gülüşünü eşitdiyi və beləcə ilk böyük Avropa romanı ideyasının ortaya çıxdığı barədə düşünmək xoşuma gəlir. Roman sənətinin gün işığına Tanrı gülüşünün əks-sədası kimi çıxdığını düşünmək mənə xoşdur.

Bəs Tanrı düşünən insana baxarkən niyə gülür? Çünki insan düşünür və həqiqəti əlindən qaçırır. Çünki insanlar nə qədər çox düşünürsə, birinin fikri digərinkindən o qədər çox uzaqlaşıb dağılır. Və nəhayət insan, heç bir zaman özü barəsində düşündüyü kimi deyildir. Orta əsrlərdən çıxan insan bu təməl əhvalını məhz Modern Çağın şəfəqlərində büruzə verdi: Don Kixot düşünür, Sanco Pansa düşünür və nəinki dünyəvi həqiqəti, fərdi “mən”lərinin həqiqətini də itirirlər. Avropanın ilk romançıları insanın bu yeni durumunu sezib dərk etdilər və yeni sənəti, roman sənətini onun əsasında qurdular.

Fransua Rable sonralar Fransız dilinə və digər dillərə keçəcək çoxlu sayda yeni sözlər yaradıb, ancaq bu sözlərdən biri günümüzdə unudulub və bu təəssüfləndirici durumdu. Agelaste sözündən danışıram; yunancadan gəlib və “gülə bilməyən”, “yumor hissindən məhrum” mənalarını bildirir. Rable Agelaste-lərə qarşı ikrah duyurdu. Qorxurdu onlardan. Agelaste-ların “ona qarşı son dərəcə qəddar” olmalarından şikayət edirdi və onlar ucbatından az qalmışdı ki, yazmaqdan həmişəlik əl çəksin.

Romançı ilə agelaste arasında sülh yarana bilməz. Tanrının gülüşünü heç bir zaman eşitməyən agelaste-lar həqiqətin açıq-aydınlığına, bütün insanların eyni cür düşünməli olduqlarına və özlərinin də təsəvvür etdikləri kimi mövcud olduqlarına əminliklə inanırlar. Ancaq insan həqiqətin və yekdilliyin mütləqiliyinə əminlikdən əl çəkməklə fərd olur. Məhz roman belə fərdlərin xəyali cənnətidir. Kimsənin, nə Annanın, nə də Kareninin mütləq həqiqətin daşıyıcısı olmadığı, ancaq hər kəsin, həm Anna, həm də Kareninin anlayış haqqının var olduğu bir məkandır bu mənəvi sahə.

“Qarqantua və Pantaqruel”in Avropanın tanıdığı ilk ən böyük roman obrazı olan Panurq “Evlənməlidirmi, evlənməməlidirmi?” sualıyla həşir-nəşir olmuş vəziyyətdədi. Dərdini həkimlərə, professorlara, şairlərə, filosoflara, cadugərlərə danışır, onlar da öz növbəsində Hippokratdan, Aristoteldən, Homerdən, Heraklitdən, Platondan sitat gətirib dururlar. Ancaq bütün kitabı dolduran müdrikanə araşdırmalara rəğmən Panurq yenə də evlənib-evləməyəcəyi barədə qəti qərara gələ bilmir. Biz oxucular da doğru cavabı bilmirik, fəqət evlənib-evlənməyəcəyini qəti olaraq kəsdirə bilməyən bir obrazın eyni zamanda üzə çıxan bəsit və gülünc vəziyyətini hərtərəfli şəkildə araşdırıb incələyə bilirik.

Rablenin erudisiyası nə qədər geniş olarsa-olsun, o, Dekartın erudisiyası ilə eyni xassəyə malik deyil. Romanın bilgəliyi və fəlsəfənin bilgəliyi fərqli nəsnələrdi. Roman nəzəri düşüncədən deyil, komik düşüncədən doğulub. Avropanın ən böyük talehsizliklərindən biri ən avropasayağı sənəti – romanı hələ də anlamamış olmasıdır; Avropa nə romanın ehtiva etdiyi ucsuz-bucaqsız bilgiləri, nə təqdim etdiyi imkanları, nə də onun ruhunu və tarixi orijinallığını anlaya bilib. Tanrı gülüşündən ilhamlanan bu sənət mahiyyətcə ideoloji doqmalardan azaddır və hər zaman onlara zidd olan, onları inkar edən düşüncələri ifadə edir. Roman, Penelopa kimi, filosofların, teoloqların, alimlərin gündüz toxuduğu duvağı gecə-gecə sökməklə məşğul olur.

Son zamanlarda 18-ci əsri pisləmək vərdişi ortaya çıxdı və belə basmaqəlib fikrə qədər irəlilədi bu proses: demə, Rus totalitarizmindən doğan fəlakətlər Avropanın, xüsusən də Aydınlanma çağının ateist rasionalizminin, onun ağlın sonsuz gücünə olan inamının bəhrəsiymiş. Özümü QULAQ-ın yaranmasında Volteri günahlandıranlarla polemikaya girəcək dərəcədə bilikli hesab etmirəm, ancaq bu mühakiməni irəli sürməkdə kifayət qədər səlahətliyəm: 18-ci əsr təkcə Russonun, Volterin, Holbaxın əsri deyildi, eyni zamanda ( bəlkə də daha çox!) Fildinqin, Sternin, Hötenin, de Laklonun əsriydi.

O dönəmin romanları arasında ən bəyəndiyim Lourens Sternin “Centlmen Tristram Şendinin həyatı və inancları”dır. İlginc romandır. Stern romana Tristram Şendidən söhbət açmaqla başlayır. Ancaq elə yenicə təhkiyəyə başlayır ki, başqa düşüncə gəlib söhbəti başlanğıc mövzudan uzaqlaşdırır və bu düşüncə də azadə assosiasiyalar nəticəsində digərini ardınca gətirir, sonra hansısa başqa hekayət əsas mövzuya çevrilir, beləcə bir zehni sapma ard-arda digərini izləyir və romanın əsas qəhrəmanı Tristram yüz səhifəlik bir bölümdə sanki tamam unudulur. Romanın belə qeyri-adi, qəribə şəkildə qurulması zahiri bir oyun kimi görünə bilər, ancaq sənətdə forma həmişə sadəcə formadı. Əslindəsə hər roman istər-istəməz “insanın varlığı nədir və poeziyası nədədir?” sualına öz cavabını təklif edir. Sternin çağdaşları (örnəyin, Fildinq) hərəkətin və macəranın fövqəladə füsunkarlığının dadını çıxara bilmişdilər. Ancaq Sternin romanındakı gizli cavab fərqlidi: onun qənaətinə görə poeziya hərəkətdə yox, hərəkətin dayanıb, bir müddətlik durmasındadır.

Bu yerdə bəlkə də romanla fəlsəfə arasında dolayısı olaraq dialoq quruldu. 18-ci əsrin rasionalizmi Leybnitsin bu məşhur sözü üzərində qurulmuşdu: Nihil est sine ratione(Heç nə səbəbsiz deyildir). Bu inancdan yola çıxan elm, bütün varlığın hesablana biləcək, izah oluna biləcək olduğunu əsas tutaraq, inadla hər nəsnənin səbəblərini axtarar. Həyatının məna kəsb etməsini arzulayan insan səbəb və məqsədi olmayan hər hərəkətdən, addımdan vaz keçər. Bütün bioqrafiyalar məhz belə yazılıb. Bu məqamda həyat səbəblərin, nəticələrin, uğur və uğursuzluqların aydın trayektoriyası kimi təqdim olunur və gözlərini hadisələrin səbəbli zəncirlənişinə diqqətlə tuşlayan insan, sürətlə ölümə doğru qaçır.

Sternin, sanki, dünyanın hadisələrin səbəb-nəticəvi quruluşa endirilməsinə etiraz edən romanı isə təkcə öz formasıyla belə təsdiq edir: həyatın şeiriyyəti hərəkətdən deyil, hərəkətin durmasından, bir səbəblə bir nəticə arasındakı körpünün yıxılmasından və düşüncənin şən-şaqraq, özgür, sərgərdan dolaşmasından qaynaqlanır. Sternin romanı varlığın poeziyasının haşiyədən uzaqlaşmaqda olduğunu söyləyir. Şeiriyyət gözlənilməzlikdədir. Həyatın hesablanamazlığındadır. O, sine rationedir, səbəbsizdir. O, səbəbiyyət əlaqəsinin, Leybnitsin düşüncəsinin ötəsindədir.

Demək ki, bir çağın mənəviyyatı barədə onun sənətini, özəlliklə romanını diqqətə almadan, ancaq nəzəri anlayışlarına, ideyalarına nəzər salmaqla hökm vermək olmaz. 19-cu əsr lokomotivi icad etdi, Hegel bəşəri tarixin mənasını dərk etdiyindən əminiydi. Flober isə səfehliyin təbiətini kəşf etdi. Və mən təsdiqləməyə cəsarət edirəm ki, elmi dərrakəsiylə son dərəcə qürrələnən həmin əsrin ən önəmli tapıntısı buydu.

Əlbəttə ki, Floberdən öncə də kimsə səfehliyin varlığından şübhə duymurdu, fəqət onu bir az fərqli cür anlayırdılar: güman edilirdi ki, səfehlik sadəcə bilginin yoxluğudur, zehni xətadır və təhsil vasitəsiylə kökü kəsilə bilər. Halbuki Flober romanlarında təsvir edilən səfehlik insan varlığından ayrılmaz, nəhəng hissədi. Səfehlik zavallı Emmanı bütün həyatı boyunca, eşq yatağından tutmuş, iki qorxunc Agelasteın- Ome və Burnizenin, sanki hüzurunda ölüm duası oxuyarcasına sarsaq atmacalarla deyişdikləri ölüm döşəyinədək təqib edir. Ancaq Floberin səfehlik anlayışının ən heyrətləndirici, sarsıdıcı cəhəti budur: Səfehlik elm, texnologiya, proqress və müasirliyin gəlişməsi nəticəsində yox olmur, əksinə, inkişafla birgə daha da inkişaf edir, yayılır, genişlənir!

Flober hiddətli inadla çevrəsindəki insanların ağıllı və bilikli görünməkdən ötəri nümayiş etdirdikləri basmaqəlib fikirləri toplayırdı. Sonralar bu fikirlər əsasında “Basmaqəlib həqiqətlər lüğəti”ni hazırladı. Əsərin adından çıxış edərək söyləyim: Müasir səfehlik cahillikdə deyil, basmaqəlib həqiqətlərin düşüncəsizliyində yatır. Dünyanın gələcəyi barədə düşünsək, Floberin kəşfi bizimçün Marks və Freydin ən fövqəladə ideyalarından daha əhəmiyyətlidir. Çünki gələcəyi sinfi mübarizəsiz və psixoanalizsiz təsəvvür etmək mümkündü, ancaq zamanla komputer ekranlarında yenilənən, kütləvi informasiya vasitələriylə yayılan və istənilən orijinal, bənzərsiz, həqiqi düşüncəni əzərək Yeni dövrün yüksək Avropa kültürünün özünü belə boğub məhv edəcək təhlükələr törədən basmaqəlib fikirlərin qarşısıalınmaz yüksəlişi olmadan hansısa gələcək təsəvvür etmək mümkün deyil.

Floberin Emma Bovarisindən səksən il sonra digər böyük romanist Herman Brox getdikcə yayılan kitç dalğasına qarşı çıxan, fəqət sonda ona məğlub olub zəifləyən modern romanın qəhrəmanə cəhdlərindən söhbət açdı. “Kitç” sözünün mənası budur: imkan olduqca və nə bahasına olursa-olsun daha çox insanın xoşuna gəlmək istəyənin hərəkət və davranışları. Xoşa gəlmək üçün hər kəsin eşitmək istədiyi fikirləri təsdiq etmək və basmaqəlib düşüncələrin xidmətində olmaq gərəkir. Kitç şablon həqiqətlərin səfehliyini emosiyaların və gözəlliyin diliylə anlatmaqdır. Kitç bizi özümüzə qarşı hiss etməli olduğumuz mərhəmət gözyaşlarından, düşündüyümüz və hissetdiyimiz ibtidailikdən xilas edib kənarlaşdırır. Əlli il keçdikdən sonra, günümüzdə Broxun mülahizəsi deyəsən daha çox doğrulanmaqdadı. Xoşa gəlmək üçün imkan olduqca daha çox insanın diqqətini çəkməyin inadkar zəruriyyəti nəticəsində kütləvi informasiya vasitələrinin estetikası kitç estetikasına çevrilir və kütləvi informasiya vasitələri bütün həyatımıza sızıb bizi hər tərəfdən əhatələdikcə kitç bizim estetik təfəkkürümüzü və gündəlik əxlaqımızı da formalaşdırır. Yaxın zamanlara qədər modernizm basmaqəlib, şablon düşüncələrə və kitçə qarşı nonkonformist etirazı bildirirdi. Bu gün isə müasirlik (modernite) kütləvi medianın sarsılmaz canlılığına qarışıb və müasir (modern) olmaq günə uyğun olmaq, münasib olmaq, uyumlu olanlardan daha artıq uyğunlaşmaq anlamına gəlir. Müasirlik kitç qılığına bürünüb.

Agelaste-lar, basmaqəlib həqiqətlərin düşüncəsizliyi, kitç- bax, bunlardır Tanrı gülüşünün əks-sədası kimi üzə çıxan, kimsənin mütləq həqiqət daşıyıcısı olmadığı və hər kəsin anlayış haqqının tanındığı valehedici, xəyalı kosmosu yaradan sənətin üçbaşlı düşməni. Bu xəyali məkan müasir Avropayla doğulub, Avropanın ya da ən azından bizim Avropa idealımızın simvoludur, dəfələrlə xəyanətə uğrasa da, kiçik qitəmizin sərhədlərini aşıb bizim hamımızı qardaşlıqda birləşdirəcək gücü hələ də özündə daşıyan arzumuzun simvolu. Ancaq onu da bilirik ki, insan fərdiyyətinin sayğıyla qarşılandığı dünya (romanın xəyali və Avropanın real dünyası) kövrək, qırılğan və ölümə məhkum edilmişdir. Üfüqdə pusqu qurmuş Agelaste orduları görünür. Və məhz elan edilməmiş, arası kəsilməyən savaş dönəmində və bu qədər dramatik, ağrı-acılı taleyə tuş gələn bu şəhərdə mən sadəcə roman barədə söhbət etməkdə qərarlıyam. Belə davranışın bu gün önəmli sayılan ciddi problemlərdən qaçış olmadığını yəqin ki, anladınız. Çünki, bu gün Avropa kültürü mənə təhdid altındaymış kimi görünürsə də, bu sərvətin ən dəyərli cəhətləri olan fərdiyyətə hörmət, onun orijinal, özünəməxsus düşüncəsinə və özəl həyatının toxunulmazlığına sayğı kimi qiymətli dəyərlərin sanki gümüş mücrü içində, romanın tarixində, romanın bilgəliyində qorunduğu qənaətindəyəm. Və təşəkkür nitqimi minnət və şükran duyğularıyla romanın bu müdrikliyinə həsr edirəm. Ancaq susmağın zamanı gəldi. Yoxsa məni düşünərkən görən Tanrının güldüyünü az qalar ki, unudam.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR