Renessans nə idi və nə deyildi? (2-ci hissə)

Fəlsəfə

Franklin Le Van Baumer, "Main Currents of Western Thought" kitabından "Renessans" essesi.

Bu günki bir pedaqoqa Renessansın tədris planı və ya iş proqramı "mürtəce" görünə bilər. Lakin məsələni onun məzmunu xaricində ələ almamalıyıq. Öz dövrünə görə bu, köklü dəyişiklik idi və niyyəti praktik idi. Müasir mövzularda (elm, ana dilləri, modern tarix) qeyri-kafi olsa da, Orta Əsrlərin abstraktsiyalarını antik dövrə xas humanist müdrikliklə dəyişdirmişdir. Natiqlik (antik ədəbiyyat və söz sənətləri) məntiqə yer verməmişdir. Fəlsəfə əxlaq demək olmuşdur. Biyoqrafik olaraq ələ alınan antik dövr, fəzilət və şərin nümunələrini göstərmişdir. Bütün bu işlər, getdikcə daha Makiavelliçi olmağa başlayan dünyada, zadəgan ruhlu bir hərəkata öncüllük etmək məqsədi daşıyırdı. Humanistlərin antik dövrün sehri altında yaşadığını xatırladıqda, təhsillərində nə üçün müşahidədən daha çox kitabların üstünlük təşkil etdiyini anlaya bilərik.

Fərd və insan mənzərəsi Renessans düşüncəsinin digər sahələrində də mühüm yer tutur. Tarixçilər birliklərə və milli-dövlətlərə israrla diqqət çəkərək, onların inkişafında böyük şəxsiyyətlərin oynadığı müəyyənedici rolu qeyd etmişdir. Siyasi düşüncədə, xüsusilə də İtaliyada, meyl daha real analiz istiqamətində idi. Məsələn, Makiavelli "əsla görünməyən və ya həqiqətən varlığı bilinməyən" knyaz və ya knyazlıqlar haqqında yazmamaq qərarını xüsusən qəbul etmişdir. Siyasi müvəffəqiyyətin reseptini teologiyanın və ya təbiət qanununun abstraktsiyalarına görə deyil, öz müşahidələrinə və antik dövr haqqında oxuduqlarına görə meydana gətirmişdir. Makiavelli fərdə öz siyasi taleyini təyin etmək üçün bir xeyli sərbəstlik vermişdir, ancaq "taley"ə də böyük hörməti var idi. "Hesab edirəm ki, taleyin fəaliyyətimizin yarısına hökmran olduğu doğrudur, lakin digər yarısını və ya bir az daha azını özidarəmizə icazə verir". Bundan əlavə, Makiavelli Renessans zamanı məşhur olan – tarixin dövrlərdən meydana gəldiyi istiqamətindəki – inancı bölüşürdü. Humanistlərin çoxu (hərçənd Makiavelli bunlardan biri deyildi) böyük bir mədəni canlanma dövründə yaşadığını hiss edirdi, lakin bunun davam edəcəyini düşünmürdülər.

Fərdiyyətçilik şüuru bəlkə də ən çox ədəbiyyat və gözəl sənətlərdə vizuallaşdırılmışdır. Fərd, şəxsi eşq şeirlərində, Elizabet dövrü teatrında, Donatellonun heykəllərində, Masaccio və ya Leonardonun rəsmlərində, qotik sənətçilər tərəfindən fasiləsizlik içinə salınan alleqoriyanın daxilindən böyük ölçüdə və ya tamamilə geri qayıdırdı. Humanizm üçün ən uyğun vasitə olduğu üçün, rəsm ən geniş yayılmış sənət sahəsi olmuşdu. Həm rəsm, həm də heykəl, Kilsənin himayəsində Orta Əsrlər boyunca birləşdirildikləri arxitekturadan ayrılaraq azadlığını elan etdi. Bu formada sənətlər də siyasi düşüncə və fəlsəfədə müşahidə etdiyimiz kimi, qisimlərə bölünmə meyli göstərirdi. Bundan əlavə, Renessans rəsmi və sənət tənqidi, fərdi olanı bütövün özündən daha çox vurğulayırdı; məsələn, mənzərələr ümumiyyətlə insan fiquruna zəmin olaraq istifadə edilmişdi. Eyniylə, 16-cı əsrdəki yeni teatrın möcüzəvi və əxlaqi mövzuları işləyən tamaşalardan mərhələli şəkildə azad olmasını seyr etmək ovsunlayıcıdır. York təmsillərini (Orta Əsrlərdə İngiltərənin York şəhərində səhnəyə qoyulan və mövzusu Xristianlıq olan dini təmsillər) və ya Everyman-in Çağrılması (Orta Əsrlərdə məşhur olmuş anonim dini təmsildəki Everyman adlı əsas xarakter, bütün insan soyunu simvolizə etməkdədir ki, sözün özü hər hansı biri, hamıdan biri mənasını verir. Everyman tamaşa ərzində müxtəlif alleqorik xarakterlərin köməyi ilə bəşər övladının Xristianlıq vasitəsilə xilasını sorğulayır) tamaşasını Kydin "İspan Tragediyası" ilə yaxud da ən yaxşısı Shakespeare-in ‘tarixləri’ və tragediyaları, habelə "Ayaqqabıçının Tətili" ilə müqayisə edin. Mücərrəd fəzilət və günahların köhnə qurğusu ikinci qrupda yerini fərdi xarakterlərin hərəkət və ehtiraslarını izah edən sərbəst vəznlə qafiyəsiz yazılmış teatr əsərlərinə vermişdir. Bundan əlavə, bir çox nümunədə səhnə, İngiltərənin yaxın tarixində yaşamış şahzadələrin saraylarına, Londonun ticarət həyatına və şəhərkənarı kəndlərə doğru sürüşmüşdür. Renessans, Elizabeth dövrü İngiltərəsində köhnə əxlaqi teatr oyunlarının mövcudiyyətinə son qoymuşdur.

Bu məqalənin əvvəlində Renessans düşüncəsinin tamamilə Orta Əsrlərə aid olmasa da, Din Çağına aid olduğunu bildirmişdik. Yuxarıdakı dəlillərin işığında bu necə mümkündür? Bunun cavabı, həmin dövrün humanizminin böyük həcmdə "Xristian humanizmi" olması reallığında gizlənir – bu humanizm Orta Əsrlər dinindən daha çox, getdikcə dünyəviləşən bir cəmiyyətə xas bir növ dindar davranışdır.

Renessans düşüncəsinin dini tərəfini göstərmək üçün dəlilləri zorlamağa ehtiyac yoxdur. Buş, Renessans dövründə pagan ənənənin Xristian ənənəsini taxtından salmadığını, amma onun tərəfindən assimilyasiya olunduğunu dedikdə, şübhəsiz ki, şişirdir, bununla belə, sözündə böyük həqiqət payı da var. İlahiyyat o dövrdə fəlsəfə, sənət, siyasət və tarixi düşüncə üzərindəki kontrolunu itirirdi. Bundan əlavə, havada bir tənqid ruhu da vardı: rahiblərin, keşişlərin və qardaşların tənqidi (Boccaccio, Rabelais), Vulgata İncili (5-ci əsrdə Müqəddəs Hieronymusun İncilin əvvəlki dövrlərə aid müxtəlif dillərdəki tərcümələrini yenidən nəzərdən keçirərək hazırladığı latınca yeni versiya. Daha sonra dünyanın hər yanına yayıldığına görə, Vulgata İncili (Avami İncil) kimi xatırlanan mətn, 16-cı əsrdə Katolik Kilsəsi tərəfindən İncilin rəsmi tərcüməsi olaraq qəbul edilmişdir) və Konstantin Bəxşişi (İmperator Birinci Konstantinin Roma və Roma İmperatorluğunun qərb hissəsi üzərindəki hakimiyyətini Papalığa təhvil verdiyinin dəlili olaraq bilinən və saxta olub-olmadığı Xristian dünyasında böyük mübahisə yaratmış sənəd) kimi, Orta Əsrlər mətnlərinin tənqidi, müqəddəslərə dua etmək, həcc ziyarətləri kimi dini ənənələrin tənqidi. Şübhəçiliyin müdafiəçiləri də mövcud idi; Pomponazzi kimi mütəfəkkirlər ruhun ölümsüzlüyünü inkar edir, antik şübhəçilərdən təsirlənən Montaigne kitabxanasının tirlərinə Sextus Empiricus-un (160-210-cu illər arasında yaşamış romalı fizik və filosof, praktik yanaşması ilə bilik fəlsəfəsində mühüm qapı açdığı deyilə bilər. O, bilik təcrübə olmadan və təcrübə ilə sınanmadan əldə edilə bilməz tərzində yanaşma sərgiləyib) təlimlərini yazırdı. Makiavellinin siyasi analizinin xristiandan daha çox paqan olduğunu demək, paganlara qarşı haqsızlıq olar, çünki onun yazdıqları dünyəvi və dindənkənar olmaqla yanaşı, eyni zamanda əxlaq xaricidir.

Lakin humanistlərin böyük əksəriyyəti Francis Baconun, "Bir qədər fəlsəfə insan zehininin ateizmə meyl göstərməsinə səbəb ola bilər, amma fəlsəfədəki dərinlik insan zehinini dinə gətirir" sözünü şübhəsiz qəbul edərdilər. Ateizm və dini şübhəçilik hər zaman humanist düşüncənin uc nöqtəsi olaraq qaldı. İtaliyada belə, hətta Pomponazzi (1462-1525-ci illər arasında yaşamış italiyan filosof. Latınca adı ilə də tanınır: Petrus Pomponatius. O, tibb təhsili alıb, İbn Rüşdçülərin təsirli olduğu Boloniyada, De Immortalitate Animae [Ruhun Ölümsüzlüyü Haqqında] adlı kitabı ilə həm Tomistlər, həm də İbn Sinaçıların diqqətini çəkmişdi; din və fəlsəfə, inanc və bilik daban-dabana zidd görünsə də, eyni bədəndə Kilsə ilə ziddiyyət təşkil etmədən mövcud ola bilər) də bir əli ilə uçurtduğunu digər əli ilə düzəldirdi: fəlsəfi zəmində fərdi ölümsüzlüyü rədd edirdi, lakin bunu dini inancın bir hissəsi sayırdı, ən azından belə deyirdi. Monten bütün şübhəçiliyinə baxmayaraq, Roma Kilsəsinin sadiq övladı olaraq qaldı. Yəni Renessans dövründə din mövzusunda diqqətə çarpan bir qeyri-müəyyənlik vardır; demək olar ki, heç kim alternativ bir Xristian dünyagörüşü təklif etmirdi və çox az adam Kilsənin təlimlərinə açıq şəkildə əks gəlirdi. Humanistlərin ən yaxşıları, şəxsin dini həyatını kiçiltmək deyil, dərinləşdirmək üçün çalışmışdır. Vittorino da Feltredən John Sturma qədər pedaqoqların əsas məqsədi həmişə pietas literata [müdrik və nəzakətli dindar] yetişdirmək olmuşdur. Məktəblərin dərs proqramları qrammatika və ritorika ilə yanaşı, dəyişməz formada elmihala giriş, gündəlik dualar və bazar ayinlərini də ehtiva edirdi; 16-cı əsrdə bunlara çox vaxt "müqəddəs" dillər biliyi və İncil oxuma da əlavə olunmuşdu. Humanistlərin çoxunun məqsədi və səyi əsas alan Aristotelçi-Xristian kainatında təhlükəsiz şəkildə yaşamağa davam etdiyini və pis davranışların cəzalandırılacağı bir əxlaq nizamı nəzərdə tutduğunu demək, hesab edirəm ki, doğru olar. Shakespeare-in ingilis tarixinə dair iki dördlüyünün (İkinci Riçarddan Beşinci Henriyə, Altınc Henrinin ilk hissəsindən Üçüncü Riçarda) və Ser Walter Raleigh-in "Dünya Tarixi"nin əsasında duran fəlsəfə budur. Renessansın dindarlığı mövzusunda başqa dəlilə ehtiyac varsa, humanistlərin çoxunun yaşadığı zehni ziddiyyətlərdən bəhs edilə bilər. Məsələn Petrarca (1304-1374-cü illər arasında yaşamış italiyan humanist və şair. Papalıq təşkilatı ilə zaman-zaman ziddiyyətli vəziyyətlər yaşamaq məcburiyyətində qalıb), iki dünyanın tələbləri arasında sıxışmış olduğunu iddia edirdi: "Daxilimdəki iki nəfərin bir-birinə üstün gəlmək üçün düşüncələrimdə apardığı o inadcıl və hələ qalibi müəyyən olmayan döyüş şiddətlə davam edir". Petrarcanın "iki nəfər"indən biri Müqəddəs Augustinenin "Etiraflar"ında təsvir etdiyi ruhani adam, digəri isə ədəbi şöhrət və təbiətin gözəlliklərini arzulayan dünyəvi adamdır. Petrarcanın şizofreniyası müasirliyini göstərsə də, həmçinin insan təbiətinin dini tərəfinə bağlı dərin dərkə aşkar şəkildə zidd gəlməkdədir.

Lakin daha əvvəl də açıqlandığı kimi, Renessansın dini düşüncələri yalnız Orta Əsrlərdəki dini anlayışın davamı deyildi. Əslində Xristian humanistləri, xüsusilə də Fransadakı Meaux qrupu və Erasmus ilə onun ingilis dostları, erkən dövr xristianlarının sadə dininə dönməyi vəz edən Müqəddəs Pavlus Məktəbinin dekanı John Coletin müəyyən etdiyi kimi sxolastisizmi "ədəbiyyat" deyil, "ayıbiyyat" kimi görür və bəyənmirdi. Xristian humanizmi, vurğu hərəkətə istiqamətli və konkret olan üzərində olmaq şərti ilə, Erasmusun "Hz. İsanın fəlsəfəsi" adlandırdığı faktla yunan və Roma mədəniyyətlərinin əxlaqi müdrikliyinin birləşməsi kimi təyin oluna bilər: ilahiyyat və doqma yerinə əxlaq, zahiri kilsə adətləri yerinə daxili dindarlıq. Erasmusun liderliyində bu düşüncə Qərb cəmiyyətini başdan-ayağa yeniləmək üçün hazırlanmış proqrama çevrildi.

Ser Tomas Morun "Utopiya"sı 1516-cı ildə Qərbi Avropanın acgöz cəmiyyətinə zəhərli sözlərlə hücum etmişdir: mütəmadi olaraq müharibə vəziyyətində olan şahzadələr tərəfindən təmsil edilən son moda dövlət məmurluğu, ticari kapitalistlərin və hədsiz icarə haqları alan ərazi sahiblərinin son moda iqtisadiyyatı – və eyham yoluyla da olsa – Kilsədəki son moda tamahkar zehniyyət bundan pay almışdı. Xristian humanistlər bunların hamısı ilə mücadilə etmək üçün yeni bir ətraflı təhsil proqramı irəli sürmüşdülər. Lefèvre d'Étaples və Erasmus – insanları yenidən Xristianlığın saf "fontes"inə (latınca "qaynaq" mənasını verən termin, Renessans konteksində klassik yunan və latın mətnlərinin yenidən araşdırılması, Reformasiya konteksində isə Xristianlığın ən fundamental qaynağı olan İncilə geri dönmək mənasında istifadə edilmişdir) çatdırma ümidi ilə – elm və mədəniyyətlərini, İncilin və Xristianlığın erkən dövründə yaşamış "Kilsə Ataları"na aid mətnlərin nəzərdən keçirilib düzəldilmiş nəşrinə həsr etdilər. John Colet-in Müqəddəs Pavelin Məktubları barədə Oksfordda keçdiyi dərslər, bu qrupun hər şeydən əvvəl tətbiqə əsaslanan əxlaqi bir məqsədə malik olduğunu göstərir. Colet mətnin məcazi mənası yerinə ləfzi mənasını vurğulayaraq və mətndən ilahiyyat yerinə insani dərslər çıxardaraq, məcazi ənənələrdən uzaqlaşmışdır. Özü, başqa bir yerdə, məsəllər xaricində Əhdi-Cədidin mənasının səthdə meydana çıxdığını, bir şey deyildikdə başqa şeyin nəzərdə tutulmayıb məhz deyilən şeyin nəzərdə tutulduğunu və mənanın tamamillə gerçək məna olduğunu yazmışdır. Bundan əlavə, Colet ruhanilər sinifini, xüsusilə 1511-ci il tarixli məşhur Çağırış Vəzində, səhlənkarlıq və əxlaqsızlıqlarına görə qınamışdır və Xristian humanizmini öyrətmək üçün Londondakı Müqəddəs Pavel Məktəbini qurmuşdur. Burada da vurğu yenə (yeni təhsil təşkilatları xaric) yeni təşkilatlardan ziyadə, yeni şəxslər üzərində idi. Xristian humanistlər, dünyaya yayılacaq və Roma mədəniyyətindəki insan sevgisi (filantropiya) və Xristian mədəniyyətindəki Tanrı sevgisi (agape) anlayışları vasitəsilə Kilsə və Dövləti canlandıracaq "Xristian Cəngavərlər" yetişdirməyi umurdular. Bu, onların Makiavellinin "Şahzadə"sində təsvir edilən siyasi anarxiyaya və az sonra Protestant Reformasiyasında Avropanı ələ keçirəcək dini anarxiyaya verdikləri cavab idi.

Nəticədə, Renessans Reformasiya dövründə sönməyə üz tutmamış, tam əksinə, ya bu hərəkatla qaynaşmış, ya da ona paralel və ya zidd bir istiqamət izləmişdir. Hər iki vəziyyətdə də Qərb düşüncəsinin ana axınına qarışmışdır.

Bütün bunlara baxmayaraq, Renessansı Din Çağı parantezinə aldığımız zaman, Logosun (ağılla qavrama) köhnə bütpərəst sivilizasiyasında və Xristianlıq dövründə işlədiyini göstərərək, Xristianlığı sarsıtmağa köməkçi olduğunu və həmçinin fəlsəfə və dini ayırmaq meylini də baltaladığını və beləliklə Xristianlığı intellektual olaraq müdafiəsiz göstərdiyini görürük. Ümumi mənada elm əleyhdarı ruha sahib olsa da, köhnə sivilizasiya mətnlərini canlandıraraq (Hipokrat, Galenos, Evklid, Arximed) və anadangəlmə günah damğasının bir qismini təbiətdən silərək, yolda olan elmi inqilabın zühurunda iştirak etmişdir. Renessans yolunun İlk Xristianlığı Orta Əsrlər Xristianlığından üstün tutması, Reformasiya hərəkatına birbaşa zəmin yaratmışdır.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR