Yazının dərin kökləri

Michael Erard

Toplum
Photo

Michael Erard Hollandiyanın Psixolinqivistika üzrə Max Planck İnstitutunun yazarıdır.

Yazı hesabdarlıq və idari işlər üçün icad edilib yoxsa o, dini hərəkatlardan, sehr və xəyallardan təkamül edib?

Yazının tarixi ilə məşğul olan alimlər onu ilk növbədə və əhəmiyyətli şəkildə adminstrativ (idari) vasitə kimi şərh edirlər. Onların “adminstrativ hipotez”inə görə, yazı ilk (erkən) dövlətlər tərəfindən insanları, torpaq və iqtisadi istehsalı izləmək və elitanın öz hakimiyyətini davam etdirə bilməsi üçün icad edilib. Həmin alimlərin arqumentinə əsasən, bu yolla yazı kifayət qədər elastikləşdi, danışıq dilini ələ keçirdiyi şəkildə poeziya və məktublar, o cümlədən Mad Libs və bəxt çərəzləri (fortune cookies) kimi söz oyunları üçün də işlək oldu.

Yazı/dövlət əlaqəsinə bu yaxınlarda Yale Universitetinin siyasət elmi üzrə mütəxəssisi James Scottun “Taxıl əleyhinə” (2017) adlı kitabında toxunulub. Scottun başlıca məqsədi sivilizasiyanın necə meydana çıxması ilə bağlı ənənəvi hekayəni yerindən oynatmaqdır. Scott öz kitabında həm Mesopatomiya, həm də Çindəki erkən dövlətlərdən xeyli əvvəl böyük məskunlaşma qrupları və taxıl təsərrüfatının mövcud olduğunu göstərmək üçün əldə olan arxeoloji tapıntılardan istifadə edir. Zaman gəldi ki, bu əməliyyatlar idarəçilər, idarəçi siniflər və elita maraqları tərəfindən ələ keçirildi. Kənd təsərrüfatını və şəhər həyatını elita icad etmədi, lakin bu nailiyyətlər üçün inam yaradaraq haqqında tez-tez danışılan hekayəni yaratdı. Scott inkişaf hekayəsini alt-üst etmək və insanların təbəə olmadığı zaman necə yaxşı olduqlarını göstərmək məqsədiylə siyasi məzmunlu bir əks-təhkiyə qurur.

Həmin əks-təhkiyənin səfillərə ehtiyacı var və yazı bu məqsədə mükəmməl şəkildə xidmət edir, çünki o, təbəə mövzularını aradan güc vasitəsidir. “Dövlət qeydiyyat və ölçmə maşınıdır”, – Scott yazır – o cümlədən ad siyahılarını tərtib edən, vergiləri yığan, qida rasionunu müəyyən edən, orduları yüksəldən və qaydaları yazan zorakı aparatdır. “İlkin dövlətin və ilkin yazının təsadüflüyü” – o yazır – adamı belə bir funksionalist nəticəyə şirnikləşdirir ki, dövləti yaradanlar dövlət idarəetməsi üçün mühüm olan anlayış formalarını yaradıb. Scott iddia edir ki, yazısız dövlət, dövlətsiz də yazı mümkün olmazdı. O, sanki insanın yazdığı hər şeyin – miflər, epik poemalar, sevgi məktubları, esselər, sivilizasiya tarixinin yenidən dəyərləndirilmələri – bürokratik sənədlərin epifenomeni (epifenomen – yan təsir, yaxud birinci dərəcəli fenomenə paralel inkişaf edən ikinci dərəcəli fenomen – tərc.) olduğunu demək istəyir. Buna baxmayaraq, məlum olduğu qədər, əks yöndə sübutlar vardır.

Bu günlərdə məni zövqsüz kimi damğalayan televiziyanı çox çətinliklə izləyirəm və video ətrafında dövr edən bu əsrdə mətn üçün narahatlıq keçirən partizan və inadcıl savadlı adam kimi yazının müdafiəsinə qalxıram. Hər (yeni) həftə sanki özü ilə yazının ümidsiz gələcəyi barədə təptəzə xəbərlər gətirir; bu işdə istər süni intellekt kuratorluğu və səslə idarə edilən informasiya interfeysləri olsun, istərsə də universal bir yazı sistemi kimi emojilərə yönələn ümidlər olsun – hər birinə təşəkkür düşür.

Beləliklə, Scottun kitabını oxuduqdan sonra, bu istiqamətdəki düşüncələrimi qarışdırdım: əgər yazı hesabdarlığın məhsuludursa və güclünü hakimiyyətdə saxlayırsa, gəlin özümüzü təmizə çıxararaq saflığa geri dönək.

Hər halda, yazıya kimin ehtiyacı var? Hərbi anologiyanın süzgəcindən baxdıqda, yazı nüvə silahı (hansı ki, xüsusilə hərb tərəfindən inkişaf etdirildi) kimi ola bilər, yaxud silahlarda istifadədən yüz illər əvvəl həyatı uzadan maddələr axtaran kimyaçılar tərəfindən kəşf edilən barıt kimi. Sual budur: yazı (dövlətin) təkamülünün hər mərhələsində idarəedici elitalar tərəfindən de novo icad edilmiş dövlət məhsuludur yoxsa o, dövlətin və mürəkkəb cəmiyyətin ehtiyaclarını ödəmək üçün genişlənmiş, öncədən mövcud olan təsviri təcrübədən ibarətdir?

Faktlar yazının nüvə silahından daha çox barıt olduğunu göstərir. İlk növbədə, yazının dörd kökünün hər birində – məlum olduğu qədəriylə, yazı haçansa tamamilə fonoqrafik formada meydana çıxmayıb, sonradan bu istiqamətdə təkamül edib – adətən müəyyən növ proto yazı və müəyyən növ proto-proto yazı mövcud olub. Yazı haqqında qat-qat icad kimi düşünməyi sevirəm. Əvvəlcə, qrafika tapıldı: səth üzərində dayanıqlı işarə qoymaq fikri. İnsanlar ən azından yüz min il bundan istifadə etdilər – bu gücü onlara bürokratiya verməmişdi. Daha sonra simvolik icad gəldi – insanlar dedilər, gəlin bu işarəni elə qoyaq ki, digərlərindən fərqlənsin və ona hamının üzərində razılaşacağı bir məna verək. Onlar bundan da uzun müddət istifadə etdilər. Ardınca linqivistik icad gəldi: yenidən dedilər, gəlin başa düşək ki, dünyada qrafik simvolla yalnız səs, heca və söz verilə bilər. Bu icad əvvəlkilərlə əlaqəli idi və yeniliklərdən, aydın qavrayışlardan, həll və çözülmələrdən törəmişdi. Nəhayət funksional icad gəldi: gəlin əsirlərin adlarını siyahıya almaq yaxud işçilərin saxlanılması ilə əlaqədar müqavilə tərtib etmək və ya uzaq bir qarnizon komandirinə məktub yazmaq üçün simvol dəsti yaradaq. Bütün bunlar həyatın kimyası ilə əlaqəli idi və işləri irəli aparırdı.

Bütün bu icad qatlarını nəzərdən keçirdikdə, məlum olur ki, məsələn Mesopotomiyadakı erkən yazının siyasi funksiyası açıq-aşkar yox idi; London Universitet Kollecindən arxeoloq David Wengrowun “Sivilizasiyanı nə qurur?” (2010) adlı kitabında iddia etdiyi kimi. Əvəzində o, regionda erkən mixi yazı mətnlərinin ilk 300-400 il ərzində (təxminən e.ə. 3000-2900-cü illərdən) dövrün məbəd-fabriklərini idarə etmək məqsədiylə hesabdarlıq üçün istifadə edildiyini müşahidə edib: “Erkən Xanədan mərhələsinə qədər dövlətə xas funksiyalar (məsələn, sülalə məzarları, vergitutma, xərac, siyasi hadisələrin yazılması) üçün yazıdan istifadə çətin ki, mümkün olsun”.

Bu, administrativ hipotezə qarşı göründüyündən daha güclü zərbədir. Çünki Mesopotamiyada yazının sələfi olan sayların inkişaf üçün dövlətə ehtiyac yoxdu. 1960-cı illərdə arxeoloq Denise Schmandt-Besserat bütün Yaxın Şərq boyu arxeoloji düşərgələrdə tapılmış və nə olduğunu kimsənin bilmədiyi minlərlə gil nişanı – silindirlər, pramidalar, disklər və toplar – öyrənməyə başladı. Bu nişanlar eramızdan 8.000 min il əvvələ aid Neolit düşərgələrindən tapılmışdı. O zaman hələ Mesopotamiyada erkən dövlətlərin meydana çıxmasına çox vardı. Austindəki Texas Universitetində 1990-cı illərin əvvəlində birgə çalışdığım Schmandt-Besserat iddia edirdi ki, nişanların tarixi 10.000 əvvələ qədər gedib çıxır. Schmandt-Besserat aydınlaşdırdı ki, bunlar şeylər üçün nişanlardır: taxıl vahidi üçün bir konus, bal vahidi üçün bir almaz. Əvvəllər şeyləri və əmtəələri işarələyən nişanlar qrup halında saxlanılırdı; saxlama metodlarından biri onları içiboş gil toplara möhürləmək idi. Möhürlü bir qılıfın içərisinə nəzarət etmək çətinliyi kimi müəyyən dezavantajların öhdəsindən gəlmək üçün ilk mühasiblər nişanları qılıfın yumşaq, nəm üzünə basırdılar. Dördüncü minillikdən etibarən katiblər başa düşdülər ki, nişanlar qılıfları yararsız hala salır. Nəticədə nişanları sadəcə gilə batırdılar yaxud ən yaxşısı bu nişanları yamsılayan yazılı işarələr yaratdılar. Daha bir ideya addımı macəranı tamamladı: danışıq səsləri və söz mənalarını əhatə edən yazılı işarələr yaradıldı.

Ən azından Mesopotamiya üçün nəticələr bəllidir. Hesablama üçün nişan sisteminə malik olduqlarına görə, erkən dövlətlər mixi yazının icadından təxminən 3.000 il əvvəl yazısız fəaliyyət göstərib və nişanların inkişafı üçün dövlət şərtlərinə ehtiyac yox idi – nişanlar dövləti 2.000 il qabaqlamışdı. Beləliklə, bizim iqtisadi təşkilatlanmanı qabaqlayan hesab sistemimiz, siyasi funksiyaları qabaqlayan fonetik yazımız vardı. Hər iki traektoriya dövlət/yazı arqumentini zəiflədir.

Yazının inkişaf etdiyi digər regionlarda da adminstrativ hipotezi dəstəkləyən çox az fakt vardır. Məsələn, Çində sümük və tısbağa qabığına oyulmuş erkən yazı nümunələri öncəgörmə mətnləridir. Həmin nümunələr e.ə. 1320-ci ilə aiddir, lakin arxeoloqlar orada eyni zamanda idari, propoqanda yaxud ədəbi bir yazı olub-olmadığını bilmirlər. Simvolların özünəməxsus forma və düzülüşü yaxşı inkişaf etdirilmiş bir yazı sinifinə aid olsa da, adlar, tarixlər və qurban bəndlərini əhatə edən oyma kəlmə işarələrindən əvvəl gələn işarələr naməlumdur. Bu da, öz növbəsində, mürəkkəb bir cəmiyyətə işarə edir. Bununla belə, bu cəmiyyət yazı formaları ilə idarə edilirdimi? Buna dair də hansısa sübut yoxdur.

Mezoamerikadakı yazı daha sirrlidir. Ən önə çıxan nümunələr müvafiq olaraq, e.ə. 300 və 600-cü illərə aid Maya və Sapotek yazısıdır. Mezoamerika yazısının bütün mövcud nümunələri qaya və ya divar üzərindəki qravürlərdir. Palma yarpağı kimi digər materiallar üzərindəki yazılar ya xarab olaraq itib, ya da ispan istilaçıları tərəfindən məhv edilib. Orada fonetik yazıdan öncə ikonoqrafik yazı mövcud idi və ilk yazı özlüyündə liderləri, idarəçiləri, əsir almaları və istilaları əhatə edirdi: idari və iqtisadi nəsə ifadə etmirdi.

Bir daha görürük ki, yazı nüvə bombasından daha çox barıta bənzəyir. Yazının müstəqil icadının hər dörd mənbəsində bu və ya digər şəkildə sübut yoxdur, lakin proto-yazının dövlətin inzibati ehtiyaclarından əvvəlki tarixdə mövcud olduğuna dair sübutlar var. Hətta Mesopotomiyada yazı açıq-aşkar siyasi məqsədlər üçün istifadə edilməmişdən əvvəl, fonetik mixi yazı bir neçə yüz il ərzində hesablama üçün istifadə edilib. Mühasiblərin Mesopotomiyada yazını icad etdiyinə dair reduktiv arqumentə gəlincə, yazının hesabdan gəldiyi doğrudur, lakin məbəd rahibləri mühasiblərdən daha çox təşəkkürə layiqdirlər. “Rahiblər yazını icad etdilər” (fikri) dözə biləcəyim qısaltmadır – bu, yazını təbiətüstü dünya ilə əlaqə qurmaq, ruhların hərəkətlərini qeydə almaq, müqəddəslərin dərkedilməz istəklərini yoxlamaq üçün vasitə kimi nəzərdən keçirir.

Göründüyü kimi, populyar “adminstrativ hipotez” digər alimlər arasında da çətinliyə düşür. “İlk yazı” (2004) adlı esse kolleksiyasının epiloqunda Rhode Island-dəki Brown Universitetinin antropoloqu Stephen Houston cəledici olmasına baxmayaraq, adminstrativ hipotezin “fərziyyə olaraq qaldığı” nəticəsinə gəlmişdi. On dörd il sonra nəsə dəyişmədi, xüsusilə Mezoamerika üçün – Houston yaxın tarixli elekton məktubunda mənə belə yazırdı: “Məlum olan odur ki, malik olduğumuz və oxuya bildiyimiz ən erkən yazı qəti şəkildə krallar, tanrılar, ritual fəaliyyətlər və fetiş obyektlər haqqındadır. İlkin kolonial Meksikada üzə çıxan kadastrollar (ərazi parsellərinin və sahiblərinin siyahısı) və bənzərləri barədə düşünmək üçün əsaslı səbəblər vardır. Lakin birbaşa sübutlarımız yoxdur”.

Digər antropoloqlar, bu arada, yazının dövlətdən kənar – və dövlətin yazısız meydana çıxdığı tarixi nümunələrə daha dərindən nəzər yetiririlər. Münhendəki İnsanın Təkamül Tarixi üzrə Max Planck İnstitutunun linqivisitik antropoloqu Piers Kelly bildirir ki, Havaidəki qədim dövlət yazıdan istifadə etmədiyi halda, bəzi “kiçik ölçülü dövlət olmayan cəmiyyətlər” yazıdan istifadə edib. Faktiki olaraq, Yer kürəsinin müxtəlif bucaqlarında və tarix boyu icadçılar dövlətə müqavimət göstərmək üçün əlifba və simvollardan ibarət fonetik yazı sistemi tərtib ediblər.

Elmi dünya rəsmi

Kelly Cənub-şərqi Asiya və Qərbi Afrikadakı dini xarakterli siyasi hərəkatları (və siyasi xarakterli dini hərəkatları) öyrənir. Bu hərəkatların xarizmatik liderləri tez-tez axirət dünyagörüşlərindən ruhlanaraq yazı sistemi icad edirlər. Kelly Cənub-şərqi Asiyada 1840-cı ildən etibarən ən azı doqquz dəfə yazının yenidən icad edildiyini aşkarlayıb. Bu icadlar əsasən əksəriyyəti savadsız və həyat yolu güclü dövlətlərin təhdidi altında olan dağ əhalisi tərəfindən edilib. “Müqavimət strategiyası kimi, üsyankar yazı sisteminin tətbiqi yeni hərəkatlara təkan, tərəfdarlarına güc verdi və marginallaşdırılmış dilləri sözün tam mənası ilə aşkar vəziyyətə gətirdi” – Kelly növbəti yazısında qeyd edir.

Bunun, mənə görə, ən məşhur nümunəsi Vyetnamın dağlarında yaşayan Hmong fermeri Shong Lue Yang tərəfindən 1950-ci illərin sonunda icad edilən və Pahawh Hmong adlanan yazı sistemidir. Burada diqqətə layiq olan şey – William A Smalley, Chia Koua Vang və Gnia Yee Yang tərəfindən “Yazının Anası” (1990) adlı möhtəşəm kitabda qeyd edildiyi kimi – təkcə Shong Luenun savadsız olması deyil, həm də o idi ki, Shong Lue öz yazı sistemini dörd dəfə yenidən işləyib və hər variant linqivistik cəhətdən əvvəlkindən daha mürəkkəb olub. Shong Luenun icadı əminliklə dövlət kontekstində baş verməmişdi, nə də o imtiyazlı bir yazar idi; inananları iddia edirdi ki, yazı sistemi ilk dəfə Shong Lueya cənnətdən gələn iki sirli ziyarətçi tərəfindən vəhy olunub və bu vaxtı o, sincab ovlamaq üçün səbət düzəldən dağlı düyü fermeri idi. Özündən başqa heç kimi bu yazı sistemində oxuyub yaza bilmirdi, ta ki o, digərlərini öyrədənə qədər.

Shong Lue nümunəsinin göstərdiyi kimi, bir yazı sisteminin fonetik nailiyyətləri diqqət çəkən tək şey deyil. Fransız antropoloq Pierre Déléage yazının icadını müxtəlif mədəni kontekstlərdə öyrənir və yazının “açıq” formalarını “qapalı” formalarından ayırır. “Açıq” yazıya hazırda ingilis və fransız dillərində ünsiyyət üçün istifadə etdiyimiz latın əlifbası adlanan fonetik cəhətdən çevik, çox funksiyalı informasiya vasitəsi daxildir. Daha az tanınan, məhdud danışıq növlərini və ümumiyyətlə az sayda insanı təmsil etmək üçün istifadə edilən isə “qapalı” yazıdır. Qapalı yazıya nümunə, Lakota döyüşçü Swift Dog tərəfindən hazırlanmış Lakota tarixidir. Bu, təxminən 100 bilinən ‘winter count’-dan (‘winter count’-lar Şimali Amerikada yerlilər tərəfindən gündəlik təcrübə və hadisələr qeydə edilmiş şəkli təqvimlər və ya tarixlərdir – tərc.) biri, hadisələrin kəl dərisi üzərindəki qeydləri idi. Bu qeydləri mühafizə edənlər, adətən kişilər, mühüm hadisələrin simvolik (ikonik) təsvirlərini yaradırdılar, lakin bu təsvirlərin hamısı eyni deyildi. Digər bir nümunə isə, 1990-cı illərin sonlarında Meksikada aşkar edilmiş Cascajal blokundakı kitabə, 62 simvolla cızılmış serpantin lövhədir və e.ə. 900-ci illərə təsadüf edən bu kitabə yeni dünyanın ən qədim yazısı olmasına baxmayaraq, hələ də çözülməmişdir.

Qapalı mətn “dini mütəxəssislər tərəfindən hazırlanmış, ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmış, vəhy funksiyaları” ilə formalaşan şamanik yazıya bənzəyir – antropoloqlardan ibarət bir qrup 2016-cı ildə Science jurnalında belə yazırdı. Çox vaxt qapalı yazı formaları danışıq dil ilə yanaşı, üz-üzə kontekstlərdə də istifadə olunur. Déléage qeyd edir ki, bunlar Şimali Amerikanın bir çox yerli mədəniyyətlərində (Ojibva, Lakota, Navajo və Kuna), Cənubi Amerikada (Inka, Yaqua və Boliviyan Queçua), Asiyada (Çində Naxi və Borneoda Dayak) mövcuddur. Déléage inandırıcı şəkildə iddia edir ki, qapalı mətnin şifrəsini oxumaq üçün onun nə haqqında olduğunu bilməlisən və demək olar ki, ilahi, ritual, qarğış və ya belə mətnin əhatə etdiyi hər şeydə ekspert olmalısan – belə halda, o çətin ki, inzibati nəzarət üçün faydalı vasitə olsun. Déléage həm də qeyd edir ki, Misir, Mesopotamiya, Mezoamerika və Çində icad edilən yazıların hamısı meydana çıxdığı zaman qapalı idi.

Nəhayət, qapalı yazı kraliyyət siyasəti, iqtisadiyyatın idarəedilməsi, elitanın maliyyələşdirilməsi kimi dövlət maraqlarından birinə yaxud hər üçünə bağlı olaraq, açıq yazıya çevrilə bilər. Çox geniş dövlət ehtiyacları insanlara yazması gərəkən şeyləri genişləndirmək üçün təzyiq göstərə və beləliklə, bir şey ifadə etməsə belə, açıqlıq icad gücü daşıya bilər. Qəflətən, həm əcnəbilərin, həm yerlilərin, həm də hərbi basqınlardan ələ keçirilmiş əsirlərin adlarının yazılması lazım ola bilər. Gərək ticari malların gəldiyi yerlər qeydə alınsın, standart siyahılar və uzaq qarnizon kommandirlərinə məktublarla birlikdə hüquqi razılaşmalar tərtib edilsin – və sonra kimsə başa düşdü ki, əgər bir məktub hərbi əmirlər ehtiva edə bilirsə, şirin notlar da ehtiva edə bilər. Bütün bunlar, terminlərin siyahılarının nəsillər boyunca standartlaşdırıldığı və ötürüldüyü yazı məktəbləri vasitəsilə elit savadlı siniflər arasında davam etdirilməkdədir.

Müəyyən həddə, yazıb-oxuya bilən hər kəs dövlətə təşəkkür borcludur. Poetik formanın dərin tarixi, müqavilə və kitabələr mağara divarının cızma-qarasında və kral əcdadların siyahılarında uyuya bilər, ki onların bəziləri müqəddəsdir, lakin açıq yazının nailiyyəti sonda hakimiyyətin ehtiyac və imtiyazlarından qaynaqlanır.

Qeyri-ədəbi yazar kimi, konkret nəsnələrin və reallığın özünün sadalanmasında yer alan yazının köklərini sevməyə bilmirəm. Mətnlə bağlı analist qismim, Mesopotomiya nişanlarının yumşaq üst səhtə basıldıqdan sonra gil qılıflara necə bükülməsini sevir – etimal ki, gil qaynaqlı nişanlar mətnin həm forma, həm də məzmun ehtiva etdiyi anlayışına yol açır və bizi müəyyən mətndə “məzmun”un nə olduğu barədə belə amansızca danışmağa sövq edir (ingiliscə və digər dillərdə). Daxilimdəki şair hakimiyyətin yazıdan istifadədəki gücünü gücsüzlərin maraqları naminə istifadə etmək istəyir. Daxilimdəki dilçi yazının qat-qat icadının idrakı əhəmiyyətini tanıyır... Və mən, mətnin tərəfdarı olaraq, onun dərin tarixinin heç vaxt silinməyəcəyini bilirəm.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR