Elmi dünya rəsmi

Max Planck

Elmi-kütləvi
Photo

Elm insana həqiqi dünyaya dair dəyişməyən bilik verirmi? Max Planck (1858-1947), Nyutonun kainatını böyük həcmdə alt-üst edən müasir "fizika inqilabı"nın öndə gələn adlarından biridir. Həyatının böyük bir hissəsini Berlində nəzəri fizika professoru olaraq keçirdikdən sonra, 1900-cü ildə ona dünya səviyyəsində şöhrət qazandıran kvant nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir. Planckın elmlə fəlsəfə arasındakı əlaqəyə verdiyi əhəmiyyət, iyirminci əsrdə fizikada edilən inqilablarla dünyanın əvvəlkindən daha sirrli bir yerə çevrilməsi problemini daha da ağırlaşdıran mahiyyətdə idi. Planck, aşağıda təqdim edilən konfransını 1941-ci ildə, səksən üç yaşındaykən hazırlamışdır.

Qüsursuz elm! Zəngin çağırışı olan iki söz! İnsanın gözləri önündə daşlardan möhkəm hörülmüş uca bir məbəd peyda olmasına səbəb olur: elə bir bina ki, adətən müdrikliyin xəzinəsi, həqiqət yanğısı ilə biliyə susamış bəşəriyyətə vəd edilən hədəfin simvolu! Və bilik güc də demək olduğu üçün, təbiətdə fəaliyyət göstərən güclərə dair əldə etdiyi hər yeni biliklə, insan nəhayət bu güclərə hakim olacağına ümid edir.

Bununla belə, bu, hamısı deyil, hətta ən mühüm qismi də deyil. Bəşər övladı sadəcə bilik və güc istəmir; öz hərəkətləri daxil olmaqla, nəyin dəyərli, nəyin dəyərsiz olduğunu dair bir ölçü, standart tələb edir. O, yerdəki həyatında daxili sakitliyi təmin edən bir ideologiya, fəlsəfə istəyir. Və əgər din onun bu yanğısını söndürə bilməyibsə, boşluğu mütləq elmlə doldurur. Mən burada sadəcə monizmin səylərindən danışıram: qeyri-adi elm adamları, fəlsəfəçilər və təbiət alimləri tərəfindən qurulan və hələ bir nəsil əvvəl hörmət qazanmış bir düşüncə məktəbinə istinad edirəm. Buna baxmayaraq, monistlərə ( Planck burada istifadə etdiyi “monist” sözü ilə Haeckel kimi kainatı maddi terminlərlə açıqlaya biləcəyinə inanan elm adamlarını nəzərdə tutur) barədə bir kəlmə belə eşitmirik. Halbuki qurduqları ideoloji struktur, şübhəsiz, uzun illər davam etməsi məqsədiylə dizayn edilmiş, böyük ümidlər və vədlərlə iş girişilmişdi. Lakin əgər qüsursuz elmin bu görkəmli məbədinə daha yaxından baxıb, onu daha diqqətlə incələsək, təhlükə ehtiva edən zəif bir nöqtəsi olduğunu görərik: təməlləri. Məbədin təməlləri xarici gərilməyə və təzyiqə qarşı müqavimət göstərəcək şəkildə hər yöndən və lazım olduğu kimi gücləndirilməmişdir. Başqa sözlə, qüsursuz elm, onu dəstəkləyəcək, dayaq olacaq keyfiyyətdə universal etibarlılığı və həmçinin qeyri-adi mənası olan hansısa bir prinsipə əsaslanmamışdır. Bu şübhəsizdir ki, qüsursuz elm hər yerdə qəti ölçü və rəqəmlərə əsaslanır və bu yöndən adına layiqdir, çünki məntiq qanunları və riyaziyyat qəti olmaq məcburiyyətindədir. Halbuki ən kəskin məntiq və ən kəskin riyazi hesablamalar belə, xətasız terminlərin olmadığı yerdə məhsuldar ola bilməz. Heç nədən nəyisə əldə edə bilmərik.

Elm adamlarının dünyasında heç nə "fərziyyəsiz elm" fikri qədər beyin qarışıqlığına və səhv anlayışlara gətirib çıxarmamışdır. Bu, ilk dəfə Theodor Mommsenin (qədim Roma tarixçisi, 1817-1903) istifadə etdiyi söz birləşməsidir və elmi analiz və araşdırmanın hər cür ön mühakimədən uzaq dayanması gərəkdiyinə işarə edir, amma elmi araşdırmanın əsla fərziyyəyə ehtiyacı olmadığı mənasına gəlmir, gəlməməlidir. Elmi düşüncə bir yerə lövbər atmalı, ora bağlanmalıdır, amma hara? Bu sual, Talesdən Hegelə, əsrlər boyunca bütün xalqların bütün mütəfəkkirlərinin zehinini məşğul etmiş, təxəyyülü və məntiqi hərəkətə gətirmişdir; lakin qanedici bir cavabın olmadığı təkrar-təkrar aydın olmuşdur. Bu vəziyyətin bəlkə də ən təsirli dəlili, ən yetkin beyinlərin heç olmasa ümumi xüsusiyyətləri baxımından qəbul edilən bir dünyagörüşünü ortaya qoyma (kəşf etmə) səylərinin bu gün müvəffəqiyyətsiz olmasıdır. Bu həqiqətin imkan verdiyi ağılabatan tək nəticə, qüsursuz elmi sabit və əhatəli məzmuna sahib universal bir təmələ a priori yerləşdirməyin mümkün olmadığıdır.

Dolayısı ilə, qüsursuz elmin nə məna verdiyinə dair araşdırmamızın hələ lap əvvəlindən etibarən bilik dərdinə düşmüş hər kəsi məyus edən bir maneə ilə üz-üzəyik. Bu maneə, bir çox tənqidə yatqın mütəfəkkirin şübhəçilər tərəfinə keçməsinə gətirib çıxarmışdır. Və bunun qədər kədərli başqa bir reallıq, bəlkə də daha çox sayda insanın (dözülməz bir ideologiya hesab etdikləri üçün) spektiklərin yanında olmaqdan qorxub xilas üçün antroposofiya (zehnin mənəvi dünya ilə təmas qurmaq qabiliyyətinin olduğunu müdafiə edən fəlsəfə) kimi təlimlərin peyğəmbərlərinə sığınmalarıdır. Belə peyğəmbərlər, yeni xilas ismarıcları ilə – yaşadığımız əsr də daxil olmaqla – tarixin hər dövründə ortaya çıxmış, həvəsli müridlər yığaraq təəccüblü bir sürətlə müvəffəqiyyət qazanmış, lakin bir müddət sonra səhnədən çəkilib keçmişin və tarixin dərinliklərində yox olub getmişdir.

Bu ölümcül dillemadan bir çıxış yolu vardırmı? Və haradadır? Bu, üzərində dayanılması gərəkən ilk sualdır? Bu problemin müsbət bir cavabı olduğunu və bu cavabın qüsursuz elmin həm mənasına, həm də sərhədlərinə işıq tutacağını göstərməyə çalışacağam...

Əgər qüsursuz elm məbədi üçün hər tənqidə dözə biləcək bir təməl axtarsaq, hər şeydən əvvəl tələblərimizi çox yumşaltmalıyıq. Təkcə bir şanslı fikirin, universal etibarlılığı olan bir aksiomun elmi strukturu bir həmlədə təsis etməsinə ümid etməməliyik. İlk olaraq, şübhəçiliyin hücum edə bilməyəcəyi bir doğrunu kəşf etməklə kifayətlənməliyik. Başqa sözlə, gözümüzü nə bilmək istədiyimizə deyil, nəyi qəti şəkildə bildiyimizə dikməliyik.

O halda, bildiyimiz və bir-birimizə xəbər verdiyimiz doğrular arasında, ən doğru olanı, ən şübhə götürməyəni hansıdır? Bu sualın tək cavabı vardır: "Öz bədənimizlə təcrübədən keçirə bildiklərimiz". Və qüsursuz elm xarici dünyanın kəşfiylə məşğul olduğuna görə, dərhal bunu deyəcək qədər irəli gedə bilərik: "Bunlar xarici dünyadan duyğu orqanlarımız, gözlərimiz, qulaqlarımız və s. vasitəsilə əldə etdiyimiz təsirlərdir". Əgər bir şeyi görür, eşidir və ya ona toxunursaq, bu heç bir şübhəçinin inkar edə bilməyəcəyi qədər açıq bir həqiqətdir...

Xarici dünyadan aldığımız hissi təsirlərin cəmini "duyğu dünyası" adlandırsaq, qısaca deyə bilərik ki, mütləq elm təcrübədən keçirilmiş duyğu dünyasından meydana çıxır. Duyğu dünyası, belə demək olarsa, elmi xammalla təchiz edir. Lakin bu, çox qeyri-kafi bir nəticədir, çünki duyğu dünyası, hər vəziyyətdə subyektivdir. Fərdi duyğular bir-birindən fərqlidir, halbuki mütləq elmin məqsədi obyektiv və universal olaraq etibarlı biliyə çatmaqdır. Bu səbəbdən, elə görünür ki, bu yanaşmanı mənimsəsək, demək, səhv yolda irəliləyirik.

Lakin bundan dərhal nəticə çıxarmamalıyıq, çünki bizə açıq olan yolda diqqətə layiq bir irəliləmə əldə edə biləcəyimiz aydın olacaqdır. Bütöv şəkildə nəzər yetirdikdə, problem mütləq elmin biz insanlara birbaşa açıq olmadığına, ona illər, hətta əsrlər boyunca bir-bir, addım-addım və böyük əmək sərf edərək çata biləcəyimizə işarə edir.

İndi, əgər duyğu dünyamızı araşdırsaq görərik ki, o, say baxımından duyğu orqanlarımız qədər çox sahəyə bölünür; görməyi təmin edən sahə, eşitməyi təmin edən sahə, toxunma, iyləmə və dadmağı təmin edən sahələr vardır. Bu sahələr bir-birindən tamamilə fərqlidir və əslən ortaq hansısa tərəfləri yoxdur. Rəngləri qəbul etməklə səsləri qəbul etmək arasında birbaşa əlaqə yoxdur. Sənətçilər üçün müəyyən bir rəng tonuyla müəyyən bir musiqi pərdəsi arasında mövcud olduğu fərz edilən yaxınlıq, bir məlumat olaraq yoxdur, amma bu, fərdi təcrübənin xəbərdar etdiyi yaradıcılığın təxəyyülə yansıması hesab edilə bilər.

Mütləq elm ölçülə bilən böyüklüklərlə məşğul olduğuna görə, hissi təsirlər baxımından, əvvəlcə kəmiyyətsəl məlumata imkan verən görmə, eşitmə və toxunma ilə maraqlanır. Bunlar vasitəsiylə əldə ediləcək məlumatlar elmi araşdırmalar üçün xammal dəyərindədir və elm, bu xammalı intizamlı ağıl yürütmə vasitələrini istifadə etməklə məntiqi, riyazi və fəlsəfi olaraq işləyir.

Bu halda elmin bu işi nə mənaya gəlir? Qısaca ifadə etsək, bu, duyğular aləminin müxtəlif sahələrindən gələn heterogen xüsusiyyətli zəngin təcrübələrin nizama salınaraq sistemləşdirilməsi deməkdir. Əslində, biz bunu dərk etmədən körpəliyimizdən bu yana edirik ki, ətrafımızda baş verənləri qavraya bilək. Bu, bəşər övladının mövcud olma mübarizəsindəki yerini qoruya bilmək üçün düşünməyə başladığı andan etibarən etdiyi şeydir. Elmi ağıl yürütmə adi düşünmə prosesindən çox da fərqli deyil; həssaslıq və düzgünlük baxımından ən uzağı, mikroskopla baxmağın adi gözlə baxmaqdan fərqi qədər fərqlidir...

Dolayısı ilə, əgər gündəlik həyatda sevdiyimiz təcrübələrdən hərəkət etsək, elmi çalışma ilə hansı nəticələr əldə edildiyi haqqında hissi olaraq daha dəqiq bir anlayışa sahib olarıq. Əgər şəxsi, fərdi inkişafımızı yenidən nəzərdən keçirsək və zaman ərzində dünyagörüşümüzün mərhələli olaraq çatdığı nöqtəni göz önünə gətirsək, deyə bilərik ki, təcrübəylə əldə edilən məlumatları yaşadığımız dünyaya dair bütöv, əhatəli və işə yarayan bir rəsim çəkmək üçün istifadə edirik və xarici dünyanı duyğu orqanlarımıza təsir edən və beləliklə fərqli hissi təsirlər yaradan obyektlərlə dolu bir yer kimi görürük.

Bununla belə, bəşər övladının içərisində daşıdığı bu dünya rəsmi, ona əvvəlcədən yaxud birbaşa verilmiş bir şəkil deyil, zaman ərzində təcrübəylə əldə edilən məlumatlara əsaslanır, bu səbəbdən tamamlanmamış bir rəsmdir, yəni "bax, budur" deyə biləcəyimiz xüsusiyyətə sahib deyil; körpəlikdən yetkinliyə qədər, əvvəlcə sürətlə və lakin gedərək yavaşlayan bir dəyişiklik sərgiləyir. Eyni vəziyyət elmi dünya rəsminə də aiddir. Elmi dünya rəsmi yaxud sözdə "fenomonoloji dünya" da son və sabit deyil, amma sabit bir dəyişiklik və irəliləyiş prosesindədir; gündəlik həyatın dünya rəsmindən daha yaxşı bir struktur olmasıyla fərqliləşir. Gündəlik həyatın dünya rəsminin körpənin, elmi dünya rəsminin isə yetkin insanın dünya rəsmi olduğunu deyə bilərik.

Dolayısı ilə, elmi dünya rəsminin nə olduğunu başa düşə bilmək üçün, işə ən primitiv dünya rəsmini, bir körpənin saf (təcrübədən keçirilməmiş) dünya rəsmini araşdıraraq başlamaq doğru olar.

İndi mümkün olduğu qədər, bir körpənin zehininə və düşüncə dünyasına girməyə çalışaq. Uşaq, düşünməyə başlar-başlamaz öz dünya rəsmini formalaşdırmağa başlayır və bunu etmək məqsədiylə bütün diqqətini duyğu orqanları yoluyla aldığı təəssüratlara yönəldir. Onları təsnif etməyə çalışır və bu müddət ərzində bir çox şey kəşf edir; məsələn görmə, eşitmə, toxunma duyğularıyla qəbul etdiyi və əslində bir-birindən fərqli təsirlər arasında müəyyən, nizamlı və qarşılıqlı əlaqə olduğunu kəşf edir. Məsələn, uşağa bir oyuncaq, deyək bir zınqırov versək, toxunma duyğusuna daim görmə duyğusunun yoldaşlıq etdiyini, zınqırovu yelləsə, bunlara eşitmə duyğusunun da qoşulduğunu qəbul edir.

Bu müddət ərzində bir-birindən asılı olmayan və bir-birindən fərqli duyğular, müəyyən ölçüdə bir-birinə birləşmiş kimi görünsə də, uşaq başqa bir təcrübə vasitəsiylə bunun qədər diqqətə layiq müşahidə edəcəkdir. Belə ki, bəzi duyğuların bir-birindən ayrıd edilməsinin mümkünsüzlüyünü və bunların ortaq duyğular aləmindən əmələ gəldiyini, bununla belə, bir-birindən tamamilə fərqli xüsusiyyətlərə malik olduğunu kəşf edəcəkdir. Məsələn, uşaq yumru bir elektrik lampasına baxıb onun bütöv ay kimi olduğunu müşahidə edə bilər, çünki işıq duyğusu oxşar dərketməyə yol açır. Lakin elektrik lampasına toxuna bildiyi halda aya toxuna bilmədiyini, əlini lampanın ətrafında dolandıra bildiyi halda ayın ətrafında dolandıra bilmədiyini də kəşf edir.

Yaxşı, uşaq bu kəşfləri edərkən nə düşünür? Hər şeydən əvvəl ona maraqlıdır. Maraq duyğusu, məlumata duyulan arzunun israfı mümkün olmayan qaynağıdır. Bu duyğu, uşağı sirri çözməyə yönəldir və əgər bu cəhdində təsadüfi bir əlaqəylə qarşılaşsa, etdiyi həyəcanlandırıcı kəşfin dadını təkrar-təkrar dadmaq üçün eyni təcrübəni on dəfə, yüz dəfə təkrarlamaqdan yorulmaz. Və həyatı boyunca günbəgün sərf etdiyi belə bir əmək sayəsindədir ki, gündəlik həyatda ehtiyac duyduğu dünya rəsmi inkişaf edir.

Uşaq nə qədər yetkinləşsə, çəkdiyi dünya rəsmi də bir o qədər yetkinləşib tamamlanır. Artıq maraq üçün elə çox səbəb qalmamışdır, çünki (uşaq) böyümüş, sahib olduğu dünya rəsmi formalaşaraq bərkimişdir. Uşaq bunu təbii bir şey kimi qəbul edir və heç nəyə maraq göstərmir. Yaxşı, yetkin insan bunu öz çəkdiyi dünya rəsminin yaşamaq üçün kifayət etdiyini qavradığı üçün edir? Xeyr! Yetkin insanın daha az maraq göstərməsinin səbəbi həyat tapmacasını çözməsi deyil, öz dünya rəsmini idarə edən qaydalara alışmasıdır. Niyə başqa qaydaların deyil, bu qaydaların etibarlı olduğu sualı, onun üçün təəccüblü və açıqlanmazdır. Bu vəziyyəti başa düşə bilməyən, dərin əhəmiyyətini yanlış qavrayan və artıq heç nəyə maraq göstərməmək mərhələsinə gəlmiş insan, düşünmə və ağıl yürütmə sənətini itirmiş insandır.

Təəccüblü olan budur ki, bütün irqlər və xalqlar baxımından, təbii qanunlar insanların hamısı üçün etibarlı deyildir. Bundan əlavə, bəhs edilən qanunların çoxu nəzərdə tutula bilməyən bir əhatəyə malikdir.

Bu səbəbdən, dünya rəsminin quruluşundakı xariqüladəlik hər yeni qanunun kəşfiylə artır. Bu, mütəmadi olaraq yeni şeylər yaradan müasir elmi araşdırmalara da aiddir. Kosmik şüaların sirrini yaxud sirrli hormonları və ya elektron mikroskopunun diqqətə layiq kəşfini düşünün! Bu, bir elm adamı üçün, ən az bir uşaq üçün olduğu qədər sevindirici bir təcrübədir və yeni bir möcüzəyə yönəlmək üçün marağı qızışdıran müsbət bir motivasiya qaynağıdır. Eynilə körpənin zınqırovunu mütəmadi yelləməsi kimi, (elm adamı) tapmacanı çözmək üçün dəlicəsinə işləyəcək, eyni təcrübəni incə alətlərlə dəfələrlə təkrarlayacaqdır.

Lakin çox da irəli getməyib daha nizamlı şəkildə irəliləyək və əvvəlcə uşağın dünyasının doğulduqdan sonra sahib olduğu duyğu dünyasından nə baxımdan fərqli olduğunu araşdıraq. Nəzərə çarpan ilk reallıq, doğulduqdan sonra sahib olduğumuz duyğuların çəkdiyi tək və xüsusi orijinal dünya rəsminin nəzərə çarpacaq şəkildə geri plana çəkilməsidir. Bu dünya rəsminin əsas elementləri duyğular deyil, onları yaradan obyektlərdir. Əsas element oyuncaqdır, toxunma, görmə və eşitmə duyğuları ikinci dərəcəli elementlərdir. Lakin bu dünya rəsminin hissi təsirlərin sintezindən ibarət olduğunu desək, real vəziyyətin haqqını verməmiş olarıq, çünki ehtiva etdiyi duyğular baxımından fərqliləşməmiş bir hissi təcrübə birdən çox obyektə uyğun gələ bilər. Bu ehtimala işarə edən nümunə, bizdə müəyyən bir hissi təsir yaradan parlaq səthin elektrik lampasına verilə biləcəyi kimi, ay işığına da verilə biləcəyidir. Bu iki fərqli obyektə uyğun gələn, fərqliləşməmiş tək bir duyğu hadisəsidir. Bu səbəbdən, ziddiyyət daha dərində yatır və obyektiv olaraq etibarlı bir davamlılıq anlayışının dövrəyə salınması ilə ətraflı şəkildə izah edilə bilər. Obyektlərin oyandırdığı duyğular şəxsin özünəməxsusdur və adamdan-adama dəyişir. Lakin dünya rəsmi, obyektlərin dünyası, bütün insanlar üçün eynidir və deyə bilərik ki, duyğu dünyasından dünya rəsminə keçid, nizamsız, subyektiv və çox yönlü bir şeydən sabit və obyekti nizama keçidi ifadə edir.

Duyğu dünyasından fərqli olaraq, obyektlər dünyasının həqiqi dünya adlandırması bu səbəbdəndir. Bununla belə, 'həqiqi' sözünü istifadə edərkən diqqətli olmaq lazımdır; (həmin söz) burada yalnız bir xüsusiyyət kimi istifadə edilir. Məlumdur ki, bu söz dəyişməyən, mütləq, qalıcı, sabit bir şeyi xatırladır, halbuki uşağın dünya rəsmindəki obyektlərin belə xüsusiyyətlərə sahib olduğu deyilə bilməz. Oyuncaq sabit deyil, qırıla bilər və ya yana bilər, elektrik lampası da həmçinin və bu, onların bəhs etdiyimiz mənada həqiqi olmalarını qeyri-mümkün edir.

Bütün bunların aşkar, bu səbəbdən əhəmiyyətsiz olduğu düşünülə bilər, lakin unutmayın ki, elmi dünya rəsmi baxımından vəziyyət olduqca analojidir və gördünüz kimi, heç də aşkar deyil. Çünki eynilə oyuncağın uşaq üçün həqiqi bir reallıq olması kimi, onlarla və yüzlərlə il ərzində atomlar da elm adamları üçün təbii prosesin həqiqi reallığını əmələ gətirdi. Elm, bir obyekt əzilsə və ya yandırılsa belə, atomlarının dəyişmədiyini və bütün bu dəyişikliyin ortasında sabitliyi təmsil etdiyini müdafiə etdi – o vaxta qədər ki, bir gün atomların da dəyişə biləcəyi kəşf edildi! Dolayısı ilə, bu çıxış ərzində nə vaxt "həqiqi dünya"ya istinad etsəm, həqiqi sözünü əvvəlcə hakim dünya rəsminin, müəyyən xüsusiyyəti vurğulamaq məqsədiylə, ən sadə mənasıyla istifadə edəcəm və dünya rəsmində mümkün hər dəyişikliyin insanların "həqiqi" dediyi şeylə əl-ələ gedə biləcəyini ağılımızdan çıxarmayacağıq.

Hər dünya rəsmi, onu əmələ gətirən həqiqi elementlərlə müəyyən olunur. Mütləq elmin həqiqi dünyası – elmi dünya rəsmi – gündəlik həyatın həqiqi dünyasından təkamül etmişdir. Lakin bu dünya rəsmi belə son rəsim deyil, araşdırıb axtardıqca addım-addım dəyişir.

Belə bir inkişaf mərhələsini "klassik" adlandırdığımız elmi dünya rəsmi təmsil edir. Bu rəsmin həqiqi elementləri və dolayısı ilə tipik xüsusiyyəti kimyəvi atomlar idi. Bu gün nisbilik və kvant nəzəriyyələriylə münbitləşən elmi araşdırma mühiti, daha irəli bir mərhələnin eşiyindədir və yeni dünya rəsmi çəkməyə hazırdır. Gələcək dünya rəsminin həqiqi elementləri artıq kimyəvi atomlar deyil, cüt istiqamətli qarşılıqlı təsirlənmənin işıq sürəti və prosesin başlıca kvantı tərəfindən idarə olunan elektronlar və protonlardır. Dolayısı ilə, "klassik dünya" rəsmi həqiqətinin artıq təcrübəsiz bir reallıq olduğunu qəbul etmək vəziyyətinə gəlmişik. Gün gələcək eyni şey bizim müasir dünya rəsmimiz üçün də deyiləcək, bu, digər bir reallıqdır.

Görəsən "həqiqi" dediyimiz şeydəki bu mütəmadi dəyişiklik hansı mənaya gəlir? Elmi dərindüşüncəlilikdə qətilik axtaranlar üçün bu vəziyyət nə qədər kafi yaxud qaneedicidir?

Bu sualın cavabı, hər şeydən əvvəl, prioritet qayğımızın qaneedici olub-olmaması deyil, təməl elementlərin nə olması gərəkdiyidir. Lakin bu sual bizi, əvvəldən danışdığımız bütün möcüzələrin ən böyüyü olaraq qəbul etmək gərəkən kəşfə doğru aparacaqdır. Hər şeydən əvvəl bilməliyik ki, dünya rəsminin mütəmadi dəyişdirərək başqa-başqa rəsimlərə çevrilməsinin səbəbkarı insani kapriz və ya həvəs deyil, bu vəziyyətin müqavimət göstərmək mümkün olmayan bir güc tərəfindən diktə edilməsidir. Elmi araşdırma nə vaxt təbiətə dair və dünya rəsmində olmayan yeni bir həqiqətə rast gəlsə, dəyişiklik qaçınılmaz olur. Bir neçə konkret nümunə versək, bunlar kosmosdakı işıq sürəti və təməl hərəkət kvantının atomik proseslərin davamlılığı üzərində oynadığı roldur. Bu iki həqiqət və əlavə olaraq bir çoxu, klassik dünya rəsminə daxil edilə bilinmədiyi üçündür ki, klassik dünya rəsmi yerini yeni bir dünya rəsminə vermək məcburiyyətində qaldı.

Bu vəziyyət tamamilə maraq mövzusudur. Yeni dünya rəsmi köhnəsini silib atmır, onu olduğu kimi saxlayır və ona yalnız xüsusi bir şərt diktə edir. Bu xüsusi şərt müəyyən bir məhdudiyyət ehtiva edir və tam bu səbəbdən mövcud dünya rəsmini sadələşdirir. Əslində, klassik mexanikanın qanunları – işıq sürətinin çox böyük və hərəkət kvantının çox kiçik görüldüyü bütün proseslər üçün qaneedici bir şəkildə – etibarlılığını davam etdirir.

Nəticədə, bu yolla kütlənin yerinə enerjini qoya bilir və bundan əlavə, kainatın təməl elementlərini klassik dünya rəsminin doxsan iki fərqli atom növündən iki elektron və protona qədər endirmək üçün mexanika ilə elektrodinamika arasında əlaqə qura bilirik. Hər maddi cisim elektron və protonlardan əmələ gəlir. Bir proton ilə bir elektronun birləşməsi – elektronun protona bağlanıb-bağlanmaması və ya ətrafında fırlanmasından asılı olaraq – ya bir neytron, ya da bir hidrogen atomu əmələ gətirir. Hansısa cismin fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri, bu quruluşdan aydın olur.

Qəbul edilən dünya rəsmi olduğu kimi qorunur, bir fərqlə ki, əslində artıq daha böyük, daha əhatəli və daha homogen rəsmin xüsusi bir hissəsi kimi. Bu, təcrübəmiz daxilindəki hər sahədə belədir. Hər sahədə müşahidə edilən saysız təbii fenomen daha zəngin və daha rəngarəng bir bolluq təqdim edərkən, ortaya çıxan elmi dünya rəsmi mütəmadi olaraq daha dəqiq və diqqətə çarpan şəkildə formalaşır. Dolayısı ilə, dünya rəsminin mütəmadi dəyişməsi, qeyri-sabit bir dalğalanma deyil, irəliləyiş, inkişaf, tamamlanma mənasına gəlir. Bu həqiqəti təsbit etməklə, elmi araşdırmanın müdafiə edə biləcəyi ən əhəmiyyətli müvəffəqiyyəti ifadə edirəm.

Bununla belə, bu irəliləmənin istiqaməti və son məqsədi nədir? İstiqamət, məlum olduğu kimi, dünya rəsmini, içindəki həqiqi elementləri azaldaraq onu toxunulmamış və lakin daha yüksək bir reallığa çatdırmaqla davamlı şəkildə inkişaf etdirməkdir. Digər tərəfdən məqsəd, inkişafa ehtiyac duymayan, həqiqi elemetləri ehtiva edən bir dünya rəsmi yaratmaqla onun son həqiqəti təmsil etməsini təmin etməkdir.

Bu məqsədə isbat edilə bilən bir formada yetmək, əsla (sadəcə) bizim əsərimiz olmayacaq yaxud ola bilməz. Bununla belə, heç olmasa hələlik bir ad vermək üçün və həqiqi sözünü mütləq, metafizik mənasında istifadə edərək, bu son həqiqətə "həqiqi dünya" adını veririk. Bu sözlər kəşf edilə bilən hər şeyin ardında həqiqi dünyanın – başqa sözlə, obyektiv təbiətin – olduğu həqiqətinin ifadəsi kimi şərh edilməlidir. Bunun müqabilində, təcrübə yoluyla qazanılacaq bir elmi dünya rəsmi – fenomonoloji dünya – daim təxmin yaxud ilahiləşdirilmiş bir model olaraq qalacaqdır. Necə ki hər duyğunun ardında maddi bir obyekt var, insan təcrübəsinin həqiqi olduğunu göstərdiyi hər şeyin ardında metafizik həqiqət vardır...

Scientific Autobiography and Other Papers, Philosophical Library, 1949.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR