“Demokratik Sosializm” fantaziyası

Tarix
Photo

Əgər iqtisadiyyata dövlət nəzarət edirsə, rəqabət siyasətçilərin mübarizəsinə doğru dəyişir

Həkimlər yaxşı və pis xolestrol barədə danışırlar. Bəzi insanlar isə yaxşı sosializm kimi demokratik sosializmdən bəhs edirlər, bunun pis – Marksist-Leninist sosializmdən fərqli olduğunu deyirlər. Amma bu iddiada aşkar bir problem var: indiyə qədər elə bir sosialist ölkə olmayıb ki, demokratik olsun. Amerika Demokratik Sosialistləri (ADS) bunu etiraf edirlər: “İndiyə qədər heç bir ölkə demokratik sosializmi institutlaşdıra bilməyib”, – təşkilatın vebsaytında yazılıb.

Demokratik sosializm təkcə gerçəkləşməmiş xəyal deyil. O həm də ziddiyətlidir.

ADS demokratik-sosializmin mümkün olduğunu iddia edir: “Biz isveçlilərin nail olduğu hərtərəfli rifah dövlətindən nələrsə öyrənə bilərik”. ADS həmçinin Fransada, Kanadada və Nikaraquada sosialist dövlət proqramlarının adlarını çəkir. Amma Fransa, İsveç və Kanada sosialist ölkələr deyil, Nikaraquada isə demokratiya yoxdur. “İsveç mülkiyyətə və mənfəətə icazə verir”, – iqtisadiyyat tarixçisi Deirdre Makkloski deyir: “O, əksər əmtəələri nizamlanmamış qiymətlərlə yerləşdirir”. Üstəlik, ABŞ böhran zamanı “General Motors”u təhlükəli vəziyyətdən çıxara bildisə, İsveç “Volvo” və “Saab”ı xilas edə bilmədi.

Demokratik sosial ölkənin xüsusiyyətlərini nələr müəyyən edir? Mən 1976-cı ildə yazdığım “Sosialist Düşüncənin Kasadlığı“ məqaləmdə “sosializm sosial ədalətə çalışan qeyri-müəyyən əxlaqi öhdəçilikdən başqa bir şey deyil” deyə yazmışdım. Mən səhv etmişəm. Müasir demokratik sosialistlərin konkret gündəliyi var: onlar kapitalizmi aradan qaldırmaq istəyirlər. ADS belə deyir: “Qısa zamanda biz özəl şirkətləri aradan qaldıra bilmərik, amma biz onlara böyük demokratik nəzarət tətbiq edə bilərik”. “Jacobin” jurnalında işləyən ADS üzvü Meqan Dey isə “Vox” jurnalında belə yazıb: “Uzunmüddətli perspektivdə demokratik sosialistlər kapitalizmi aradan qaldırmaq istəyirlər”.

“New York Times” da çıxan “Yeni Sosialistlər ” adlı məqaləsində politoloq Korey Robin iddia edir ki, kapitalizmin kökü kəsilməlidir, çünki “o bizim azadlığımızı əlimizdən alır”. O, “kapitalizmdə bizim bazara sadəcə həyatda qalmaq üçün daxil olmağa məcbur edildiyimizi” söyləyərək şikayətlənir. Amma maraqlıdır, cənab Robin doğrudanmı dövlətin yeganə işəgötürən olmasını istəyərdi? O, doğrudanmı məhsulları dövlətin sahib olduğu mağazalardan almaq, dövlətin sahib olduğu restoranlarda nahar eləmək istəyərdi?

Cənab Robin bütün sosialistlər kimi sosialist iqtisadiyyatın detalları barədə qeyri-müəyyən danışır. O ilk addım kimi “müəyyən sənayelərin milliləşdirilməsini” təklif edir. Amma dəqiq hansısa sənayelərin adını çəkmir. Onun təsəvvürünə görə, demokratik yolla seçilmiş işçilər hansı qərarların veriləcəyini, hansı qiymətlərin qoyulacağını özləri müəyyən edəcəklər. Deyilənə görə, Oskar Uayldın belə bir deyimi var: “Sosializmin problem odur ki, çoxlu gecələri əldən alır”.

Əgər demokratik sosialistlər dünyaya daha yaxından baxsaydılar, görərdilər ki, güclü bazar iqtisadiyyatı azadlıq üçün yetəri qədər olmasa da, vacib şərtdir. Dünya İqtisadiyyat Forumunun Qlobal Rəqabət İndeksi ən yüksək rəqabətə malik 10 ölkənin siyahısını təqdim edib: siyahıda ABŞ, Sinqapur, Almaniya, İsveçrə, Yaponiya, Hollandiya, Honq-Konq, Birləşmiş Krallıq, İsveç və Danimarka kimi ölkələr var. Burada yalnız iki ölkə Sinqapur və Honq-Konq demokratik cəhətdən axsayır, qalan hamısı demokratikdir.

Əgər demokratik sosializm fantaziyadırsa, sosialist iqtisadiyyat barədə təkliflər də iqtisadi duğunluğa gətirib çıxaracaq. Forum belə deyir: “Rəqabətə əsaslanan iqtisadiyyatlar davamlı və inkluziv şəkildə böyüməyə qadirdirlər, belə iqtisadiyyatlarda cəmiyyətin hər bir üzvünün iqtisadi artımdan faydalanmaq ehtimalı böyükdür”. Şirkətlər dövlətin olanda isə rəqabət olmur, yalnız siyasi hakimiyyətdəki şəxslər bir-birləriylə rəqabət aparırlar.

Rəqabətli iqtisadiyyat tərəfdarı olmaq libertarianizmi, yaxud sərbəst iqtisadiyyatı təsdiqləmək demək deyil. Adam Smit bazarların tənzimlənməli olduğunu başa düşmüşdü. Bazar tənzimləməsinin təbiəti və əhatə dairəsi hər zaman mübahisə mövzusu olacaq, amma dövlət nə qədər çox bazara müdaxilə eləsə, iqtisadiyyat da bir o qədər az rəqabətli olacaq.

Demokratik sosialistlər yaxşısı budur, şair Yetsin misralarını qulaqlarına sırğa eləsinlər: “Biz qəlbimizə fantaziyalar yedirtdik/Qəlb toxluqdan azğınlaşdı“.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR