Hamının xoşbəxt olduğu dövrdə necə həsəd aparmamaq olar?

Fəlsəfə
Photo

Təxminən beş il əvvəl yatmağa getməzdən əvvəl mən “Tvitter”də bir dostumun paylaşımını gördüm: o jurnalistika mükafatı üçün qısa siyahıya düşdüyünü sevinclə bəyan edirdi. Qarnımdan sancı keçdi, başım uğuldadı, dişlərimi qıcadım, səhərə qədər yata bilmədim.

Ondan da beş il əvvəl universitetdə tələbə ikən mən “Facebook”da bir kursda oxuduğum, amma o qədər də yaxşı tanımadığım bir nəfərin fotolarına baxırdım. Onun klubda dostlarıyla əylənərkən, sərxoşcasına gülərkən çəkdirdiyi şəkilləri görəndə, ovqatım elə pis korlandı ki, oturacağa oturmalı oldum. Elə bil nəfəsim kəsilirdi.

Mən müəyyən vaxtdan bir yadımda düşən bu xatirələr barədə düşünürəm – sosial şəbəkələrdə gündəlik olaraq keçirdiyim bunca vaxt ərzində onlar mənim xatirimdən niyə silinməyib – indi 32 yaşımda olarkən, mən onların indiyədək yaşadığım ən güclü və ağrılı həsəd anları olduğunu düşünürəm, yadımdan çıxmamalarının da səbəb budur. Mən heç o jurnalistika müsabiqəsində iştirak etməmişdim, heç vaxt klubda əylənib zövq almamışdım, amma bu barədə tvit oxuyanda və şəkilləri görəndə, o insanların elədiyini eləməyi elə ümidsizcəsinə istəmişdim ki, elə bil kimsə qarnıma yumruq vurduğundan nəfəssiz qalmışdım.

Biz həsəd aparmaq dövründə yaşayırıq. Karyeraya görə həsəd aparırıq, mətbəxə görə həsəd aparırıq, uşaqlara görə həsəd aparırıq, yeməyə görə həsəd aparırıq, idmançı bədənə görə həsəd aparırıq, tətilə görə həsəd aparırıq. İstənilən şeyi denən, ona görə həsəd aparan tapılacaq. Aristotelin eramızdan əvvəl 4-cü əsrdə müəyyən etdiyi şeyi - “bizim yaşamalı olduğumuz hissləri başqaları yaşayır deyə, onların xoşbəxtliyindən ağrı duyuruq” – insan xilqəti hər zaman hiss edib, amma bu hissin Papa Qreqorinin 7 ölümcül günah siyahısına salmasına qədər bütöv bir minilliyin keçməsi lazım gəlmişdi.

Hazırda “Facebook”un bizim xoşbəxtliyimizə təsirini araşdıran Miçiqan Universitetinin professoru Ethan Kross deyir ki, sosial şəbəkənin kəşfi ilə “həsəd hissi ekstremal səviyyəyə gəlib çıxıb”. Məsələ haqqında o belə deyir:

“Bu fotoşop edilmiş həyatlar bizim çiynimizə bir növ kimi tariximizdə heç vaxt yaşamadığımız qədər çox yük qoyur. Və bu heç də yaxşı hal deyil”.

Klinik psixoloq Reyçel Endryu özünün konsultasiya otağında getdikcə daha çox həsədə şahid olur, bu insanlar “arzuladıqları həyatı əldə edə bilmirlər, amma başqalarının əldə etdiyini görürlər”. İstifadə etdiyimiz “Facebook”, “Tvitter”, “İnstagram” və “Snapçat” kimi platformalar bu hədsiz narahatlıq doğuran psixoloji ixtilafı daxilimizdə biraz da gücləndirirlər. “Zənnimcə, sosial media hər kəsə müqayisə eləmək imkanı verib, - o deyir: əvvəllər insanlar qonşularına həsəd aparardılar, indi isə biz özümüzü bütün dünyadakılar ilə müqayisə edirik”.

Britaniyada koqnitiv davranış terapiyası sahəsində ən aparıcı mütəxəssislərdən olan Vindi Drayden bu fenomeni “Müqayisəçilər” adlandırır.

Endryu həmin müqayisələrin reallığa o qədər də uyğun gəlmədiyini deyir: “Biz hamımız bilirik ki, o şəkillər seçim əsasında yerləşdirilir, insanlar həyatlarındakı ən gözəl şeyləri təqdim edirlər”.

Biz həsədi artıran qurğunu cibimizdə ora-bura aparır, onu başımızın ucuna qoyub yatırıq, o, 24 saat ərzində, hətta gecənin yarısı belə oyansaq, bizi şirnikləndirir. Endryu öz pasiyentləri arasında müşahidə edib ki, onlar reallığın redaktə olunmuş variantına baxdıqlarını bilsələr də, #nofilter haştağının yalançı olduğunun fərqində olsalar da, daxillərində baş qaldıran həsəd hissinə müqavimət göstərə bilmirlər.

“Mənim müşahidə elədiyim məqam budur ki, bizim əksəriyyətimiz sosial şəbəkələrdə gördüklərimizi intellektual süzgəcdən keçirə bilirik – təqdim olunan şəkil və hekayətlərin gerçək olmadığını başa düşürük, biz bu barədə danışa və məntiqi fikir yürüdə bilirik – amma emosional səviyyədə bu hələ də bizdə müəyyən hisslər doğurur. Əgər gördüyümüz şəkil və ya hekayələtlər bizim can atdığımız şeylədirsə (və ya bizim malik olmadığımız), onda bu, bizə çox güclü təsir edir”.

Sosial şəbəkələri istifadə etməyimizdə həsəd hissinin necə rol oynadığını müəyyən etməkdən ötrü Kross və komandası passiv “Facebook” istifadəsi (onun dediyinə görə, sadəcə səhifələri sürüşdümək) və həsəd hissi, o cümlədən andan ana dəyişən ovqat arasındakı əlaqəni öyrənməkdən ötrü araşdırma aparıb. İştirakçılar iki həftə ərzində gündə beş dəfə mesaj alıblar, bu mesajda onlara əvvəl aldıqları mesajdan bu yana “Facebook”dan passiv istifadə etmələri ilə bağlı özlərini necə hiss etdikləri soruşulub: “Sən səhifələri nə qədər az sürüşdürsən, səndə bir o qədər az həsəd hissi oyanır, bu, həmçinin sənin özünü necə hiss etməyinə də təsir edir”.

Endryuya görə, heç bir ictimai sinif və yaxud yaş qrupu həsəd hissindən sığortalanmayıb. O konsultasiya otağında gənc qadınları qəbul edir, onlar necə göründüklərindən xəbərdardırlar, amma “İnstagram”da müəyyən hesabları izlədikdən, saç formalarını və makiyaj texnikalarını gördükdən sonra, izlədikləri qadınlara həsəd aparmağa və özləri haqqında daha da pis düşünməyə başlayırlar. O, eyni xüsusiyyəti “Tvitter”də strategiyalar və tövsiyyələr axtaran və axtardıqlarını tapanda, başqalarının onlardan daha uğurlu olduğunu görərkən əziyyət çəkən daha yaşlı biznesmenlər və qadınlar arasında da müşahidə edib.“Oxşar şəkildə həsəd hissləri başqalarının həyat tərzini, karyerasını və valideynliyini görən dostlarınız və ailə üzvləriniz də baş qaldıra bilər, çünki bəzi insanlar sosial şəbəkələrdə bu işləri çox gözəl şəkildə yerinə yetirirlər”, - o deyir. Yaqo haqqında “Onun hər günü gözəldir, bu məni dəli eləyir” deyən Şekspirin Kassiosu öz leytenenatını “İnstagram”da izləsəydi, görən necə olardı?

“Başqalarına həsəd aparmaq nə qədər çox təhlükəli olsa da, bizim qarşızımızda daha dağıdıcı bir şey də var”, - tanınmış sosial psixoloq Şerri Törkl mənə müsahibəsində deyir. “Biz onlaynda ancaq ən yaxşı tərəflərini göstərərək paylaşdığımız həyatlarımıza baxır və bunun reallıqda mövcud olan həyatımızla necəsə əlaqəli olmayacağından qorxuruq. Biz başqalarına göstərdiyimiz həyatın miqyasını fikirləşmir və bu zaman özümüzə sanki bir başqasına baxırıqmış kimi baxmaqla həsəd aparırıq. Bizim daxilimizdə yad bir “özünü qısqanma” duyğusu yaranır. Biz həqiqi olmadığımızı hiss edir, özümüzü öz avatarımıza qısqanırıq”.

Biz özümüzün onlaynda bəh-bəhlə paylaşdığımız qıvraq, filterdən keçirilmiş bədənimizə baxır, işdən gələrkən yoldakı yorğun-arğın bədənimizi deyil, məhz onu istəyirik. Reallıqda yediyimiz həftəbecəri deyil, onlaynda paylaşdığımız əla görünüşlü filterli təamları istəyirik. “İnstagram Story”miz bitəndə əlimizdə olan mənasız şeylərlə nə edəcəyimizi bilmirik. Başımız daha yaxşı kadr tutmağa qarışanda isə həyatımız yenə möhtəşəmləşir, qüsursuz olur, daxildə isə özümüzü yenə boşluqda hiss edirik, həm başqalarına, həm də özümüzə paxıllıq edirik.

Həsəd hissinin daha fərqli, hətta qaranlıq tərəfi də var. Psixoanalitik, psixoterapevt və “Gündəlik həyatda həsəd” kitabının müəllifi Patrisia Polledriyə görə, həsəd hissi olduqca təhlükəli bir şeylə bağlıdır, o, emosional zorakılığa və kriminal xarakterli zorakı davranışlara çevrilə bilər. “Həsəd hissi bir başqasında olan şeyi dağıtmaq istəyir. Sən təkcə nəyəsə malik olmaq istəmirsən, başqalarının buna malik olmasını da istəmirsən. Bu çox dərində baş verən, başqa birinin yaxşılığını, istər görünüş, istər mövqe və yaxud onun nəyəsə malik olduğunu görərkən, gözünün götürmədiyi bir hissidir. Həsəd olduqca saman altdan su yeridən, dağıdıcı və hiyləgərdir – o xalis pis niyyətə, nifrətə əsaslanır”, - Polledri deyir.

Həsəd aparan insanlardan ötrü başqalarından kömək istəmək olduqca çətindir, çünki onlar üçün bir başqasından nəsə dəyərli bir şey almaq mümkünsüz ola bilər, onlarda başqasında və özlərində olan yaxşı bir şeyi məhv etmək üçün güclü istək olur. Psixoterapevt həsədin təbii olduğuna inanmır: o, erkən yaşda baş verən məhrumiyyət nəticəsində başlayır, ana öz uşağıyla yaxın bağ qura bilmir, beləliklə uşaqda həyatı boyu davam edən özünü dəyərləndirmə əksikliyi baş verir.

Koqnitiv davranış terapisti kimi Drayden həsəd hissinin kökündə yatan səbəblərlə o qədər də maraqlanmır, o, əsasən onunla necə baş eləmək fikrinə fokuslanıb. “Sosial şəbəkə tərəfindən tətiklənən həsəd hissində insanı narahat edə biləcək iki məqam var, - o deyir: özünə yetərincə dəyər verməmək və məhrumiyyət hissi, bu da sənin istədiyin şeyə əldə edə bilməməyin kimi xarakterizə oluna bilər. Bu hissə üstün gəlmək istəyirsənsə, fikirləş gör bu barədə övladına nə deyərdin. Məqsəd bir həyat fəlsəfəsi yaratmaqdır, bu fəlsəfə səndə olmayan bir şeyin başqasında olduğunu anlamağa imkan verir, o sənə həm də bunsuz yaşaya biləcəyini anlamağa imkan verir, sənin buna sahib olmamağın isə sənin bir insan kimi dəyərini nə artırır, nə də azaldır”.

Biz həmçinin sosial şəbəkələrdən istifadə formalarımızı dəyişdirə bilərik. Kross deyir ki, əksər vaxt insanlar sosial şəbəkələri aktiv deyil, passiv, tənbəl və ərincək formada istifadə edirlər, onlar post, mesaj, şərh paylaşmırlar. “Maraqlıdır, görürsən ki, passiv istifadə aktiv istifadədən daha zərərlidir. Passiv istifadə ilə özünü pis hiss eləmək arasındakı əlaqə çox barizdir –minlərlə insanın cəlb olunduğu böyük məlumat bazası bunu göstərir”, - o deyir. Aktiv istifadənin insanın yaxşılığına necə təsir etdiyi tam aydın olmasa da, belə görünür nəsə pozitiv bir əlaqə də var, o, bunu “Facebook”un başqaları ilə əlaqə qurmaq və özünü yaxşı hiss eləməsiylə əlaqələndirir.

Amma buna baxmayaraq biz çox güman ki, sosial şəbəkələrdən aktiv istifadə etmək məsələsində, başqalarına nəyi və hansı səbəbdən çatdırmaq istədiyimizi, indiki həsəd dövründə bizim onlayn kimliklərimizin necə bir töhfə verə biləcəyi barədə iki dəfə düşünməliyik. Bir müddət əvvəl mən “Facebook”da karyeramla bağlı yaxşı xəbərlər yerləşdirmək istəyərkən, ərim məndən bunu nə üçün elədiyimi soruşdu. Ona cavab verərkən, özümü naqolay hiss elədim, çünki səbəb heç də gizli deyildi. Mən çoxlu “like”lar, təbrik mesajları istəyirdim və əgər mən yetərincə səmimiyəmsə, başqalarının mənim çox uğurlu olduğumu bilmələrini istəyirdim. Mən utanc hissi keçirdim. Sənin eqonu müşahidəçi ərindən başqa heç kimi daha yaxşı ifşa edə bilməz.

Öz həmkarlarına və yoldaşlarına xəbər tez çatsın deyə, “Tvitter”də aparılan təşviqata bəraət qazandırmaq asandır. Amma “şəxsi əhəmiyyətli xəbərlər”i yaymazdan əvvəl biz özümüzü saxlamalı və bunu özümüzdən əslində nəyə görə etdiyimizi soruşmalıyıq. Dostlar, ailə, həmkarlar – bilməli olanlar onsuz da tezliklə öyrənəcəklər; bəs olduqca şəxsi olan xəbərləri ictimai şəkildə paylaşmağa həqiqətən gərək varmı? Öz brendini sosial şəbəkələrdə gözə soxmaq biznes üçün yaxşı ola bilər, amma bunun bir qiyməti var. Bu, bilərəkdən, ya bilməyərəkdən özünü göstərməni nəinki normal, hətta gözlənilən bir şey olduğu bir şəraitin ortaya çıxmasına səbəb olur, belə bir şəraitdə isə həsəd hissi baş qaldırır.

Mən düşünmürəm ki, biz həmişə öz həyatımız barədə ifrat səmimi olmalıyıq – bəzən susmaq daha faydalıdır. Əlbəttə, əvvəllər deyilməyən zorakılıq, təcavüz kimi ağrılı yaşantıların ortaya çıxarılmasının cəmiyyəti dəyişdirmək gücü var. Lakin guya səmimiyyəti ifadə edən süni postlar, makiyajsız selfilər də hər zaman təkcə bir şeyə - özümüzü zorla başqalarının gözünə soxmağa xidmət edir.

Polledrinin konseptində həsəd ən dağıdıcı formada göstərilir. Amma o qədər də ekstrim olmayan bu duyğu bizim həyatımızda bir funksiya kimi müəyyən bir rolu oynaya bilər. Drayden həsədin qeyri-sağlam və sağlam növünü (o bunun yaradıcı həsəd ola biləcəyini deyir) fərqləndirir. Krossun dediyinə görə, necə aclıq hissi bizə nə yeməli olduğumuzu deyirsə, həsəd hissi də bizə həyatımızda nəyin çatışmadığını, həyatımızda ən çox nəyin əhəmiyyət daşıdığını və onun bizə nəyə görə lazım olacağını deyə bilər. Endryu isə öz növbəsində qeyd edir: “Məsələ bizim onu bir hiss kimi adlandırmağımızda, onun necə hissiyat olduğunu bilməyimizdə, sonra onu müsbət və ya mənfi bir şey kimi deyil, bizə nə istədiyimizi dediyini başa düşməyimizdədir. Əgər istədiyimiz şeyi əldə edə biləriksə, o zaman ona doğru addım ata bilərik. Amma eyni zamanda biz özümüzə bu sualı da verməliyik: “Bizi ən yaxşı şəkildə nə qane edərdi?“

Yazının əvvəlində bəhs etdiyim - həsəd hissindən yanıb-yaxıldığım iki hadisə ağlıma gələndə (uatnc və xəcalətin əlində əsir qaldığım), başa düşürəm ki, onlar mənim həyatımın bədbəxt və oturuşmamış dövrünə təsadüf ediblər. O vaxtlar mən frilans yazıçı kimi tanınmağa çalışır, eyni zamanda isə evimi universitetə görə tərk etməklə, başqa bir şəhərdə ictimai həyatımı qurmağa çalışırdım. Zaman keçdikcə bu istəklərimin ikisi də qaydasına düşdü, amma indinin özündə də məndə sosial şəbəkədə olub-olmamağımdan asılı olmayaraq xoşagəlməs həsəd hissi baş qaldırır, bunu mən ailə üzvlərimdə və dostlarımda da görürəm. Bəlkə də bunun səbəbi bizim bu suala necə cavab verəcəyəmizi bilməməyimizdən qaynaqlanır: “Bizi ən yaxşı şəkildə nə qane edərdi?” Mən hələ də bu sualın üzərində işləyirəm.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR