Kütləvi incəsənətə qarşı

Sənət

Biz etdiyimiz şeyin daha yaxşı ola biləcəyini bilirik, amma yenə də buna cəhd etmirik.

Bu, bizi bir növ başdansovdu görməyə istiqamətlənmiş işlərə çox bənzəyən estetik təcrübəyə - əsəri öncədən müəyyənləşdirilmiş standartlara və qaydalara uyğunlaşdırmağa öyrəşdirir. Tutalım, hansısa populyar filmə baxırsan, yadına sal, bir səhnənin nə üçün nəzərdə tutulduğunu başa düşməmək artıq nadir hallarda olur: bu səhnə bundan sonra gələcək hadisələr ardıcıllığına – birisi ekşn səhnəsinə, digəri cinayətkarın motivinə zəmin yaradır. Biz adətən əslində, gözlənilən müddət boyunca hər bir səhnənin hansı funksiya daşıdığını qeyri-şüuri olaraq bilirik. Əgər filmin açılış səhnəsi olan kadrda dağınıq bir yataq otağında bir nəfər göstərilirsə, biz təbii olaraq əmin oluruq ki, o, bizim əsas qəhrəmanımızdır, sonra zəngli saat çalır, qəhrəman harasa gec qalacağından qorxaraq yuxudan ayılır. Ceyms Bond Q-nu ziyarət edərkən, qadcetlər göstəriləndə, biz onların sonradan istifadə ediləcəyini bilirik, ona görə də yadda saxlayırıq; biz bilirik ki, müzakirə uzun çəkməyəcək və heç bir dərin emosional söhbətlər olmayacaq. Və biz öz gözlənitlərimizdə nadir hallarda yanılırıq. Film irəlilədikcə, biz ondakı məqamları qurmaqla, yoxlamaqla və sıralamaqla məşğul oluruq. Biz mülahizə və interpretasiya üçün vaxt qazanmaq əvəzinə, əslində qaçdığımızı düşündüyümüz iş dünyasını xarakterizə edən şeyləri təsnifləşdirməklə və çeşitləməklə məşğul oluruq.

Adorno bir çox filmlər belədir deyərkən, əlbəttə haqlıdır – bu filmlərin narrativləri oxşar cığırlardan keçir, qəhrəmanlar isə əksərən eyni arxetipləri bölüşürlər. Amma bu xəbər deyil. Bizim “Qara Cəngavər Yüksəlir” (The Dark Knight Rises - 2012) kimi blokbaster filminin “Andrey Rublyov” (1966) arthaus filmi qədər güclü olduğuna inanmağımız çətin məsələdir. Əslində, ondan heç bunu gözləmirik də – gözləntimiz 2-3 saat ərzində həyəcanlı bir şeyə baxmaqdır. Biz hər bir detalı incələmək gözləntisi içində deyilik. Onu necə varsa, elə - verdiyi günahkar həzzə görə sevirik.

Lakin günahkar həzdəki maraqlı cəhət onun günahkar olmasıdır; biz etdiyimiz şeyin daha yaxşı ola biləcəyini bilirik, amma yenə də buna cəhd etmirik. Adornoya görə, bu, populyar kültürün nüvəsində dayanan şeydir. Əgər Adorno buna görə narahatdırsa, biz özümüzü axmaq hesat eməyə bilərik. Biz bilirik ki, nə əldə etmişik və o, necə mənasızdır, amma yenə də eyni şeyi etmək istəyirik:

İstehlakçıların saxta olduqlarını bilə-bilə mədəni əmtəələri imitasiya etməyə məcbur olması, mədəniyyət industriyasında reklamın zəfəridir.

[…]

Dünyanın aldadılmaq istəməsi ifadəsi onun heç vaxt niyyətində olmadığı qədər həqiqətə çevrilib. Deyildiyi kimi, insanlar təkcə fırıldağa qurban getmirlər: o, onlara arzularında olduğu ötəri məmnuniyyəti bəxş edir, bununla belə, onun yalan olduğu onlara gün kimi aydındır.

Adorno iddia edir ki, sən etdiyin və seçdiyin şey haqqında bir qayda olaraq yaxşı məlumatlısan; amma bununla belə, mədəniyət industriyası hələ də “kütləvi yalan” və ziyankarlıq vasitəsi olaraq qalır.

Nəyə görə? Mən əvvəl dedim ki, Adorno bizim yaxşılığımız üçün əxlaqi bir nigarançılıq keçirirdi – bu nigarançılıq nəyə əsaslanırdı? Qeyd etdiyim kimi, bu əxlaqi nigarançılıq kütləvi incəsənətin bizə zərər vurması fikrinə gəlib çıxır. Bu iddianı başa düşmək üçün biz yenidən indicə araşdırdığımız “estetik” xüsusiyyətlərə - populyar incəsənətdə təkrarçılığın, janrın, məcazın və oxşarlığın işlənməsinə nəzər yetirməliyik. Nəticə belə olacaq ki, Adorno üçün estetik azadlıq və ictimai azadlıq bir-biriylə qarşılıqlı surətdə bağlıdır.

Adornonun zənnincə, kütləvi incəsənətin yetirdiyi zərər əsas etibarilə bizim azad və spontan hərəkət etməyimizə ziyan vurur. O iddia edir ki, kütləvi incəsənət, zövq mənbəyi olmaqla yanaşı, bir növ təlimdir: o bizə müəyyən düşüncə tərzi və özünüdərk aşılayır, bu yolla bizimlə əlaqədə olur, nəticə etibarilə də o, bizim həqiqi azad insanlar kimi yaşamağımıza mane olur. Kütləvi incəsənət bunu müəyyən mənada özünün proqnozlaşdıra bilinməsi ilə edir. Adorno Maks Horxheymerlə birgə müəllifi olduğu “Maarifçiliyin Dialektikası”nda (1944) yazır:

Filmdə nəticənin həmişə əvvəlcədən proqnozlaşdırılması mümkündür – kim qalib gələcək, kim cəzalanacaq, kim unudulacaq – musiqiyə gəldikdə isə, hazırlıqlı qulaq hit mahnının ilk bəndlərindən etibarən ardıcıllığın necə olacağını müəyyən edə bilir və bu həqiqətən baş verəndə sevinir.

Beləliklə, istehlakçıya “təsəvvür və spontanlığ”ını nümayiş etdirmək üçün yer qalmır – bundansa, o, proqnozlaşdırıla bilinən anların ardıcıllığı ilə sürüklənir, bu anların hər birini isə həzm eləmək elə asandır ki, “hətta insan nəyləsə məşğul olanda belə onu asanlıqla həzm edə bilir”.

Adorno inanırdı ki, bizə bu geniş dünyada öz enerjimizi işimizə yönəltməyimiz, qaydalara əməl etməyimiz və istehsal etməyimiz üçün getdikcə artan təzyiq göstərilir, bunun nəticəsində, bizim azad düşünəcəyimiz, təsəvvür edəcəyimiz və yeni imkanları dəyərləndirəcəyimiz bir dünyanı itirməyimiz çox böyük və ziyanlı itkidir. Hətta biz işdən azad olanda da, azad və spontan bir həzzi həqiqətən yaşamaq üçün azad olmuruq, halbuki bu azad həzz bizə iş həyatımızda olan ziyanlı və məhdud həzzi görməyə və rədd etməyə imkan verərdi.

Bizdəki çatışmayan estetik azadlıq sosial azadlığımızın qarşısında maneənin yaranmasına gətirib çıxarır. Əgər kütləvi incəsənət hətta asudə vaxtımızda belə qarşımıza iş qoyursa – və əgər bizim düşünmək, azad və proqnozlaşdırıla bilinməyən şəkildə təcrübə yaşamağımız mümkün olmursa – onda biz tamamilə işlə dominant olmayan bir dünyanı görmək bəsirətimizi itirmiş oluruq. Bizə bu cür düşünmək üçün getdikcə daha az yer qalır; və işin tələblərindən kənar bir şeyi daha az təcrübədən keçirmiş oluruq.

Adorno bundan sonra davam edir – bugün bizim mədəni həyatımızın bir çox xüsusiyyətləri heyratamiz dərəcədə proqnozlaşdırıla biləndir – bu köntöy eynilik isə özündə üsyan və yenilik potensialı gizlədir:

Bu tərzçiliyin ümumi təsiri rəsmi qaydaların və qadağaların qoyduğundan da böyük ola bilər; bugün hit mahnının 32 bar xəttinə, yaxud doqquzuncunun diapozonuna hörmət bəsləməməsi, əvvəlkinə nibətən daha mülayim qarşılanır […] Həqiqi hiddət belə yeni fikir satmaq istəyənlərin əmtəə nişanına çevrilib.

Burada ziyankarlıq var. Bizim üzərimizdə qurulan şikayət və aqressiya sözdə üsyankar sənət sayılan bir fürsətə çevrilib. Məsələn, “Doors”dan (qeydin etiket nişanı: “Elektra”, indi “Warner Music Group”a məxsusdur) tutmuş, “Rage Against Machine”ə (qeydin etiket nişanı: “Epic”, “Sony Music”ə məxsusdur) və digərlərinə qədər, sosial provakasiya və etiraz, həzm olunan musiqiyə çevrilib, bunu isə böyük biznes konqlomeratları dəstəkləyir və məmnuniyyətsizliyin zərərsizcə boşalmasını təmin etmək üçün istifadə edirlər. Bu boşalmayla kütləvi incəsənət həqiqətən də bizim ehtiyaclarımızı qarşılayır; amma o, onları yenidən mənfəət güdən prosesə bağlayır və bizim həqiqi dəyişiklik yarada biləcəyimiz enerjimizi dağıdır. Bizim öz ehtiyaclarımızı təmin etmək, həmçinin məyusluqlarımızı aradan qaldırmaq üçün yararlandığımız müvəqqəti həzlər bizim həyat tərzimizdəki güclü dəyişiklik potensialının qarşısında dayanır, halbuki bu güclü dəyişiklik daha dərin və uzunmüddətli şəkildə bizim zövqlərimizə xidmət edə və məyusluqlarımızı yaxşılaşdıra bilərdi. Elə öz məmnuniyyətimiz bizi aldadır və gələcəkdəki uzunömürlü və azad həzzimizin qarşısında dayanır

“Yüksək incəsənət” və kütəvi incəsənətin hər ikisi qüsurlu və ziyanlıdır. Adorno hər ikisinin aradan qaldırılmalı olduğunu irəli sürür

Kütləvi incəsənət Adornoya görə, ona görə pis deyil ki, müasir və tələbkar “yüksək sənət”dən fərqli olaraq, tez və əlçatan həzzlə təmin edir. Tam tərsinə, o, ona görə pisdir ki, həzz verəcəyinə dair söz verir, amma bunu həqiqətən yerinə yetirmir. Adornonun mədəniyyət industriyasına hücum etməsində məqsəd, nəhayətdə belə görünür, həzzə deyil, həzz adına iddia edən şeyə hücum etməkdir. Filosof dostu Walter Benjaminə yazdığı məktubda o yüksək və aşağı incəsənəti “inteqral azadlığın iki parçalanmış hissəsidir və onlar tamamlana bilmirlər”, - deyə xarakterizə edir.

Kütləvi incəsənət bizə bizim haqqımız və hüququmuz olan həzzi verir, amma bununla yanaşı, o bizim sərbəst düşünmək qabiliyyətimizə ziyan vurur və özümüzü iş və mənfəət dünyasından həqiqətən çəkib çıxarmağımıza mane olur. Yüksək incəsənət ən yaxşı halda bizə həqiqi estetik azadlıq və işdən qaçış imkanı verən sənət əsərləri bəxş edir. Lakin bu sənət əsərləriylə çulğalaşmaq üçün maneələr çoxdur, o, onları hamının deyil, çox kiçik bir kəsimin təcrübədən keçirməsi üçün əla şərtlər yaradır. Simfonik orkestrin çıxışına qatılmaq üçün təkcə pul deyil, həmçinin vaxt və təcili ehtiyac və təşvişlərdən azadlıq tələb olunur – sən bunun üçün pul, qida və təhlükəsizliklə bağlı narahatçılıqlarından qurtulmalısan, bu isə işsizlik və yetərsiz əməkhaqlarının yayğın olduğu dünyada getdikcə mümkünsüz bir şeyə çevrilir.

Yüksək incəsənət də və kütləvi incəsənət də ziyanlıdır. Adorno bunlardan birinin deyil, hər ikisinin aradan qaldırılmalı olduğunu deyir. Bizim hamımız həzzi günaha batmadan, ziyana uğramadan və nigarançılıq keçirmədən yaşamağı haqq edirik – lakin bizim cəmiyyətimiz elə qeyri-bərabərdir, həqiqi estetik azadlığın tələbləri və həqiqi dəyərli azad sənətin xərcləri o qədər çoxdur ki, demək olar, heç birimizin bunu qarşılamağa imkanı yoxdur. Kütləvi incəsənət küt və ziyanlı, amma asan əlçatan və asan zövq bəxşedəndir, bununla, o, yüksək incəsənətin gətirdiyi ziyanları və yaratdığı qeyri-bərabərliyi əks etdirir:

Yüngül sənət... ciddi sənətin sosial cəhətdən olan pis şüurudur. Ciddi sənətin dərk etmədiyi həqiqət budur ki, o, yüngül sənətə obyektiv əsaslandırma donuna girmək üçün ictimai vədlər verir. Onlar arasındakı bölünmə özlüyündə bir həqiqətdir: o, ən azından hər iki sferanın xülasəsi olan mədəniyyətin neqativliyini ifadə edir.

Məlum olur ki, Adorno göründüyü qədər snob deyil, o, reputasiyasının göstərdiyindən daha radikaldır və o qədər də mühafizəkar deyil. Əvvəlcə elə görünürdü ki, biz səhv edirik; bizim kütləvi incəsənətə göstərdiyimiz yumşaqlıq və dəstək bizdəki əxlaqi qüsuru əks etdirir. İndi isə belə çıxır, qeyri-əxlaqi olan dünyanın özüdür, o, bizə öz potensialımızı dərk etmək və sadəcə olaraq işin tələblərini təkrar edən həzz almaq imkanından başqa bütün yolları bağlayır, bununla da o, dərin və qeyri-əxlaqi bərabərsizliyə əsaslanır.

Adornonun məzəmmətləri bizə deyil, bizim qarşımızda duran baryerlərə ünvanlanıb. O həzzi çox ciddi qəbul edir və bizim həyatımızın bununla dolu-dolu olmasını tələb edir. Amma Adornoya görə, müasir dünyanın strukturu elə qurulub ki, o, bizim həzzimizin hər zaman yarımçıq və keyfiyyətsiz olmasına gətirib çıxarır. Yeri gəlsə, mən kütləvi incəsənətdə həzzi dərhal və asanca əldə edə bilərəm, amma bunun əvəzində onun diqqət dağıdan, parçalanmış və qeyri-səmimi xislətininin mənim hisslərimi və emosiyalarımı manipulyasiya etməsinə göz yummalıyam. Digər tərəfdən isə mən çox şanslı ola, zamanımı və pulumu bol-bol xərcləməklə, yüksək incəsənətin dadını çıxara bilərəm. Amma mənim bunu təcrübədən keçirməyim zənginliyin qeyri-bərabər paylanmasına əsaslanır; mənim daimi azadlığım başqalarının qurbanları sayəsində mümkün olur.

Adornoya görə, bəzi sənət əsərləri sadəcə olaraq digərlərindən daha yaxşıdır; kütləvi incəsənət isə əksərən “zir-zibildən” ibarətdir. Adorno bizə ideal dünyanın rəsmini vermir; o sadəcə olaraq bizə daimi zövq və həzz vədləri verən məfhumların xülasəsini göstərir və düşünür ki, ya bizim cəmiyyətimiz bu həzləri yaşaya bilmir, ya da yaşaması üçün çox böyük miqdarda xərc çəkməlidir.

Buradan paylaş:

ƏLAQƏLİ MƏQALƏLƏR